Skip to main content

Full text of "Soy Jurnali 3 47 2011"

See other formats


SOY 


Elmi-kutldvi dargi 
M3 (47) 2011 
Redaksiya heyati: 


Bnvor £ingizoglu 

(ba§ redaktor), 

Bahrain Mammadli 

(elmi masfohalqi), 

Nargiz Quliyeva, 

Tariyel Mammadov, 

Bdalat Tahirzada, 

Vasif Quliyev, 

Mahal Qacar, 

Nazim Blifov, 

Natiq Qubadoglu, 

Boyiik Mollayi (iran), 

Mamduh Yagmur (Turkiyo). 
Eldar tsmayilov (Rusiya) 

Muglliflik hiiququ qorunur. 
Miialliflarin vg yaxud redaksiya 
heygtinin raziligi olmadan bii- 
tbvliiklg iqtibas edilg bilmgz. 
Qismgn istifadg edildikdg dgrgi- 
yg istinad olunmahdir. 

Gostgrilgn faktlarin, bilgi- 
larin, bglgglgrin, tarixlgrin vg 
ba§qa mglumatlarin dogrulugu- 
na gorg mgsuliyygti miiglliflgr 
dayiyirlar. 



Bu saymuzda: 

Geneologiya ogerkbri 

Onvar Qingizoglu. Makinskilar 3 

Onvar Qingizoglu. Bababayovlar, Babanhlar 13 

Onvar Qingizoglu. Mammadbayovlar: Tatar baylari . 22 

Onvar Qingizoglu. §afibaylilar 25 

Onvar Qingizoglu. Maliknamazaliyevlar: 

Pirahmadli baybri 31 

Onvar Qingizoglu. Molla Mahammadin toramabri 

(Cafarovlar, Yiizba§ovlar) 42 

Aib tarixgabri 

Onvar Qingizoglu. Siqqatiilislam ailasi 48 

Soylulann portreti 

Onvar Qingizoglu. Ofsar Mahammadhajim mirza 

Qovanli-Qacar 53 

Unliibr 

Ubeydullah Ohrar 55 

Mahammad Rahim xan Firuz va yaradiciligi 63 

Tarix 

Onvar Qingizoglu. Xalxal el-oymaqlarmm 

gun-giizaram 68 

Onvar Qingizoglu. Ozbaklarin "Xannama" 

dastanma gora (,'ingiz xanin kokii 72 

Tarixgibr 

Qadirali bay Calayiri va onun Camiut-Tavarix asari... 85 
Mgdgniyygt 

Onvar Qingizoglu. Avyar elinin xattat va katiblari 94 

Etnoqrajik etiidbr 

Mahal Qacar, Onvar Qingizoglu. Quva§lar 96 

Yurd yeri 

Onvar Qingizoglu, Natiq Qubadoglu. 

Bozdogan tayfasi va onun yayilmasi 119 

Demoqrafiya 

Onvar Qingizoglu. Avyarlarm saylari haqqinda 123 

Bglggbr, bilgibr 

Onvar Qingizoglu. Qara^orlu elinin bajyilarma dair 
iki farman 128 



Blaqa telefonu: 
( 012 ) 496 - 95-80 
( 050 ) 327 - 91-28 
E-mail iinvam 
anvar.farajov@mail.ru 



Ba§ redaktordan 


Xo§ gordiik, mdhtdrdm oxucular! Yens dd sizi deyib goriigu- 
niXzd gdlmi§ik. Banmiz-boxgamiz doludur. Saxlanclarda saxlamlan 
qeyddddydr nd varsa yigib-yigi§dinb, sizinld bolu§mdyd gdldik. 

istdyimiz sizi sevindirmdkdi. Bu ddfd dd bdy babalanmizdan, 
agir-agsaqqal atalanmizdan sizi ni§an gdtirmi§ik. 

Tddqiqatimizin cografiyasi geni§di. Altaydan Anadoluya qd- 
ddr kohnd, kardar, kdramdtli ki§ihrddn yazilar. Oxumaq sizddn. 
Allah yardimgimz olsun!.. 


Onvar CINGlZOGLU 


MAKINSKILOR 

Makinskilarin ulu babasi ibrahim bay Maku §aharinda ya§a- 
mi§di.Bayat elina man sub idi. 

Ibrahim bayin Mustafa bay adli oglu vardi. 

Mustafa bay Ibrahim bay oglu Maku §aharinda anadan olmu§du. 
Madrasa tahsili almi§di. 

Mustafa bayin 0hmad bay adli oglu vardi. 

Oh mad sultan Mustafa bay oglu Maku §aharinda anadan olmu§du. 
Madrasa tahsili almi§di. 1729-cu ilda Nadir sah Qirxli-Av§arm xidmatina 
daxil olmu§du. 

Ohmad sultan 1747-ci ilda Nadir sahm oliimundan sonra, onun 
arvadlarmdan birini gotiiriib, Makuya galarak, burada xanliq yaratmi§di. 

Ikinci muxalif qiivvanin ba§mda isa Makulu Ohmad sultan dururdu. 
Qeyd etmak lazimdir ki, Ohmad sultan Iravan taxt-tacim ala kecirmak 
iigiin goxdan flirsat axtanrdi. Xalqm dastakladiyi Qulamali xanin 
hakimiyyata galmasi onun bu planmi pozmu§du. Lakin xanin oldiiriilmasi 
ila Ohmad sultan yenidan taxt-taca sahib olmaq niyyatina du§mu§dii. 
S.D.Buma§ov 1784-cu il iyulun 25-da yazdigi raportlarmm birinda qeyd 
edirdi ki, Ohmad sultan iravanda an niifuzlu ayanlardan biri idi va Arazm 
o taymda onun zangin malikanalari vardi. O, planmi hayata ke5irmak 
iigiin Kartli-Kaxetiya fan ila alaqa saxlayirdi. Ohmad sultan oz oglunu 
maktubla Tiflisa gondararak itaatini bildirmi§di. Maktubda o, iravan 
xanimn gara xayanat etdiyini, onu e§itmadiyini va girov gondarmadiyini 
yazirdi. II irakli isa Mirza Gurgena tap§irmi§di ki, Ohmad sultana bildirsin 
ki, gar onun iravan xanligimn hakimi olmasma komak edacakdir. 

iravanda ba§ veran qar§idurmada Mahammad xanm tarafdarlan 
qalaba caldilar. Naticada, Osmanli tarafdarlarimn komayi ila muxalif 




quvvalar maglub oldu. Planmin bu da fa da bo§a cixdigim goran Makulu 
Oh mad sultan cazalanacagindan qorxaraq Xoylu Oh mad xamn yamna 
qaqir. Lakin Ohmad xan onu habs etdirdi. 

Xoy xanligmda ba§ veran qari§iqhqdan istifada edan miixalif 
qiivvalar daha da faalla§di. Ohmad xan Diinbiili dlduriildukdan sonra vazir 
Agahiiseyn iravanda hakimiyyati ala kesirmak iigiin Mahammad xam 
oldurmayi qarara aldi. O, qarabagh Ibrahimxalil xanla gizli alaqaya gira- 
rak onun yardimi ila iravan qalasim tutmaq niyyatinda idi. Qarabag qo- 
§unlan §arur cayi sahilinda dayanaraq vazirin i§arasini gozlayirdi. Bu sui- 
qasda Makulu Oli sultan da qo§ulmu§du. Lakin vazirin xana qar§i olan bu 
sui-qasdinin ustii a 9 ildi. Naticada Agahiiseyn va onun yaxm tarafdarlan 
ala kecirilarak olduriildii . 

Ohmad xan 1778-ci ilda vafat edib. 

Xan Makuda boyiik bir saray tikdirib. O, saray Baxcacuq adlamr. 
Ohmad sultanin dliimundan sonra Maku xanlari burada oturarmis. Hamin 
saray indi da muzey kimi Madaniyyat Nazirliyi tarafmdan qorunmaqdadir. 

Ohmad xamn Hiiseyn xan, Hasan xan adh oglanlan vardi. 

Hiiseyn xamn Mahmudi va Obaqiyya mahallan Osmanhlar tarafm- 
dan tutuldu, lakin bu mahallan tezlikla geri ala bildi. 

Hiiseyn xamn Oli xan, Ohmad xan adh oglanlan vardi. 

II Ohmad xan Hiiseyn xan oglu 1794-cii ilda Maku §aharinda ana- 
dan olmu§du. Saray tahsili almi§di. 

Ohmad xan 1828-ci ilda Iravan §aharina kogmii^dii. 

Ohmad xan mayor riitbasi da§iyirdi. 

Ohmad xan Faxraddovla xammla aila qurmu§du. Siileyman xan, 
§iikiir xan adh oglanlan, Zari xamm, Xur§id xamm adh qizlan vardi. 

Suleyman xan Ohmad xan oglu 181 9-cu ilda Maku §aharinda ana- 
dan olmu§du. Aila tahsili almi§di. Sonra madrasada va rus-tatar maktabin- 
da oxumu§du. iravan ath dastasinda xidmat etmi§di. 1853-cii ilda prapor- 
§ik riitbasi da§iyirdi. 22 may 1855-ci ilda podporu 9 ik riitbasi almi§di. 

Siileyman xan 1862-ci ilda vafat edib. 

Siileyman xamn Panah xan adh oglu vardi. 


- 4 - 



Panah xan Suleyman xan oglu iravan §aharinda anadan olmu§du. 
Ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Sonra §ahar maktabini va gim- 
naziyam bitirmi§di. 

Panah xan Makinski iravan §ahar dumasimn deputati olmu§du. 

iravamn adli-sanli zadaganlarmdan Panah xan Makinskinin va Oil 
xan iravanskinin miilklarinda xcyriyyagilik maqsadila iravan teatrimn 
tama§alari oynamlmi§dir. 

1903-cii ilda iravandaki Azarbaycan teatr truppasi o dovrda 90X 
dabda olan “Qirt-qirt” vodevilini tama§aya qoymu^dur 1 . Tamara Panah 
xan Makin s kinin malikanasinda gostarimi§dir. Onun ta^kilatqisi va rahbari 
Yunis Nuri idi. 1906-ci ilin avqustunda Panah xan Makinskinin mulkiinda 
qiraatxana ta§kil etmak maqsadila teatr tama§asi g6starilmi§, bu maqsadla 
426 manat pul yigilmi§dir 2 . 

Panah xanm Oli xan adli oglu vardi. 

01 i xan Panah xan oglu Makinski iravan §aharinda dogulmu§du. 

Oli xan Taci xanimla aila qurmu§du. Suleyman xan adli oglu, 
Tamara xamm, Saltanat xamm, Dovla xamm adli qizlan vardi. 

1930-cu ilda 24 ya§li Taci xamm iravanskaya 4 azya§li u§aqla 
(Suleyman xan, Tamara, Saltanat, Dovla (Ofelya xanimin anasi) hirlikda 
dogma toipaqlanm tark edib Ganca §aharina galmaya macbur olurlar. Xan 
naslindan olduqlan iigiin Gancada taqiblara maruz qalirlar. He 9 bir yerda 
onlan i§a gdtiirmurlar. Burada i§siz ya§amagm mumkiin olmadigim goran 
Taci xamm iravanskaya Baki §aharina ko 9 maya qarar verir. Taci xamma 
Bakiya ko 9 makda, sonralar qizi Dovla xanimla aila hayati quran Ofelya 
xammm atasi Cafar Bagirbayov komak etmi§dir. Yeri galmi§kan, xatirla- 
daq ki, Cafar Bagirbayovun Azarbaycamn harb tarixinin inki§afmda, azar- 
baycanli ganclarin vatanparvarlik ruhunda boyiimasinda boyiik xidmatlari 
olmu§dur. 


1 Rzayev S., Yerevanli O. Yunis Nuri. iravan, 1980, s, 56, 

2 Karimov inqilab. Azarbaycan teatr tarixi. I cild. Baku Elm, 2008, s. 127- 128. 


- 5 - 




II Ohmad xanin ikinci oglu §iikiir xan 1828-ci ilda Iravan §3- 
harinda anadan olmu§du. Aib tahsili almi§di. iravan atli alaymda xidmat 
etmi§di. 

§iikiir xan miiqaddas Makkayi- m iiazzam i ziyarat etmi§di. 

Haci §iikiir xan Haci Lalabayim xanim Ehsan xan qizi Kangarli ila 
va Haci Agabayim xamm Mahammadhasan xan qizi Ziyadli-Qacar aib 
qurmu§du. Pa§a xan, Ra§id xan adli oglanlari, Miin3W3r xamm, Zahra 
xamm va Sultan xamm adli qizlan vardi. 

§iikur xan Makinskinin varasalari Pa§a xan , Ra§id xan, Munavvar 
xamm, Zahra xamm va Sultan xamm Makinskilara va analari Mam- 
madhasan xan Sardarin qizi Haci Aga Bayim xamma maxsus olmu§ torpaq 
sahasinin yarisina olan hiiququn tasdiqlanmasi haqda Iravan Daira 
mahkamasinin taliqasinin suratini taqdirn edarak, hamin arazinin qeydiy- 
yata alinmasim xahi§ etdi. Iravan Daira Mahkamasinin hakim pristavi 
Kalantarovun tartib etdiyi siyahidan goriinduyu kirni hamin torpaq Iravan 
quberniyasi Eqmiadzin qazasimn Tos kandinda yeiia.pr, sarhadlari: 
qarbdan Tos kanali, §arqdan Petros Melkonovun torpagi, canubdan Tos 
yolu, pmaldan Akim Magekovun torpagidir. Sahasi 40 batman va ya 2000 
kv. sajendir (1 batman 50 k\>. sajendir.). Torpaq sahasinin yarisimn 
hiiququ §iikiir xan Makinski va Mammadhasan xan Sardarin qizi Haci Aga 
Bayim xanmnn varasalari tarafindan Hiiseyn xan, Cafarqulu xan va Rahim 
xan Naxqivanskilara 150 manat muqabilinda verilib. Bu aktin layihasi 
miivakkil Abbasqulu xan Iravanskiya yuxanda adlan qakilan §ahidlarin 
ptiraki ila bildirilib va akt kitabina daxil edilib. Qxan § Iravan notarial 
arxivinin tahkimqilik plari reyestrinda qeyda alinmasi maqsadila Iravan 
Daira Mahkamasinin ba§ notariusuna verilmasi iiqiin Abbasqulu xan 
Iravanskiya taqdirn edilib. Sanadi imzaladi Naxqivan §ahar sakinlarinin 
muvakkili Abbasqulu xan Iravanski. Aktin baglanmasi zamam i§tirak edib- 
lar va imzalayiblar: Iravan yahar sakini, §aharin I hissasinda ya§ayan Ra- 
sul bay Mammadbayov, Iravan §aharinin II hissasinda §axsi evda ya§ayan 
Pa§a Dsad Agayev. Notarius Qaziyev. Qixanq aktla eynidir, 1895-ci ilin 
reyestrinda 1296 N ila qeyd olunub va 1 iyun 1895-ci il tarixda miivakkil 
Abbasqulu xan Iravanskiya taqdirn olunub. Notarius Qaziyev. 2 avqust 


- 6 - 


1895-ci il tarixda sanad Egmiadzin qazasi tizra Iravan notarial arxivinin 
1895-ci il tahkimgilik i§lari reyestrinda 15-ci sahifada 46 nomra ila qeyd 
olunub. Vergilar: akt iigiin 3 manat: mohiir iigiin 20 qap., nap- iigiin 3 ma- 
nat va daftarxana iigiin 50 qap., cami 6 manat 70 qap. Iravan xazinadarli- 
gina 28 iyul 1895-ci il tarixli 6891 N-li qabzla verilib. Iravan Daira Mah- 
kamasinin ba§ notariusu vazifasini icra edan P.Moyqur: ("imza"). 

Pa§a xan §ukiir xan oglu 15 avqust 
1862-ci ilda Iravan §aharinda anadan olmu§- 
du. 

Pa§a xan 1917-ci ilda Rusiyam tark 
edib, onca Var§avada, sonra Parisda ya§a- 
mi§di. 

Pa§a xan Makinski 9 iyul 1934-cii ilda 
Paris §aharinda vafat edib. 

Pa§a xan onca $6vkat xanim Iravanski 
ila, sonra Stefania Lubielska [21 aprel 1878 - 
16 fevral 1964] ila aila qurmu§du. Birinci 
nikahdan Siirayya xamm (1881 - 1967) adli 
qizi, ikinci nikahdan isa Aleksandr (Iskandar) 
xan (13 may 1902 - 25 aprel 1988), Kiril (Karim) xan (2 aprel 1910 - 
8 yanvar 1991) adli oglanlan vardi. 

Aleksandr (iskandar) xan Imperator hiiquq maktabinda oxumu§- 
du. Rokfeller fondunun Lissabon va Paris filallarmda 9 ali§mi§di. Fransa- 
nin Almaniya tarafmdan istila edilmasindan sonra olkadan 9 ixmaq istayan 
alim va dirani^ilara yardim etmi§di. Olka qahramam Jan Mulam dliimdan 
qurtarmi§di. 

Aleksandr (iskandar) xan Makinski 1941-ci ilda Amerikaya yollan- 
mi§di. 1964-cii ilda Koka-Kola kompaniyasimn vitse-prezidenti olmu§du. 

Aleksandr (iskandar) xan Makinski "Legion Flonor" va "Akademik 
Palm" ordenlari ila taltif olunmu§du. 

Aleksandr (iskandar) xan Makinski 25 aprel 1988-ci ilda vafat edib. 

Pa§a xamn ikinci oglu Kiril (Karim) xan 2 aprel 1910-cu ilda ana- 
dan olmu§du. 



Pasa xan Makinski 


- 1 - 


Kiril (Karim) xan Makinski 1 943-1 945-ci illarda Buhenvald va Do- 
ra asir du§argalarinda olmu§du. Fransa acnabi legionunun iizvii idi. 

Kiril (Karim) xan Makinski Fransamn AB§-da salahiyyatli niima- 
yandasi olmu§du. (1948) O, 1947-1948-ci illarda UNESKO-da ?ali§mi§di. 
"Le Parizienn Libere" qazetinin miixbiri kimi yazilar hazirlami§di. 

Kiril (Karim) xan Makinski hiiquq elmlari doktoru, Katolik institu- 
tunun professoru idi. 

Kiril (Karim) xan Makinski "Legion 1 lonor", Miiqavimat ordeni, 
Miihariba xagi ordenlari ila taltif olunmu§du. 

Kiril (Karim) xan Makinski 8 yanvar 1991-ci ilda vafat etmi§, Pa- 
risda dafn olunmu§du. 

II Dhmad xanm ikinci qizi Xur§id xanim iravan §aharinda diinyaya 
zinat vermi§di. 

Xur§id xanim Kalbali xan Ehsan xan oglu Kangarli ila aila qurmu§du. 

*** 

Makinski soyuna bagli §axslardan biri da iskandar xan Makin- 
skidir. O, iravan §aharinda anadan olmu§du. 1873-cii ilda E^miadzin qaza- 
simn Karxun kandinin rniilkadari idi. Onun Cafar xan, Musa xan adli qar- 
da§lari vardi. 

Makinski soyuna bagli §axslardan biri da Pa§a xan Makinskidir. 

Pa§a xanm Calil xan adli oglu vardi. 

Calil xan Pa§a xan oglu Makinski iravan §aharinda anadan olmu§du. 

Calil xanin Pa§a xan adli oglu vardi. 

II Pa§a xan Calil xan oglu Makinski iravan §aharinda dogulmu§du. 
Aila tahsili almi§, sonra madrasada oxumu§du. Rus va §arq dillarini 
bilirdi. Quberniya va qaza idaralarinda mamur i§lami§di. iravan Miisal- 
man alayimn tarkibinda §arq doyu§larinin (1853-1856) i^tirakqisi olmu§- 
du. 1855-ci ilda prapor§ik, 1856-ci ilda podporufik riitbasi almi§di. 

II Pa§a xan Makinski 1861-ci ilda 3-cii daracali Miiqaddas Stanislav 
ordeni ila taltif olunmu§du. 

Pa§a xan Makinski 1863-cii ilda vafat edib. 



Pa§a xanm Cali I xan, Cavad xan adli oglanlan vardi. 


*** 

Makinskilar naslinin tamnmi§ numayandalarindan biri da IYlaham- 
modqulu baydir. O, iravan §aharinda diinyaya galmi§di. Miilkadar idi. 

Mahammadqulu bayin Teymur bay adli oglu vardi. 

Teymur bay Mahammadqulu bay oglu Makinski 1874-cii ilda 
iravan §aharinda anadan olmu§dur. iravanda ya§ayan Maku xanlarimn 
toramalarindan olan Makinskilar nasli iravan xanlarimn nasil davamgilan 
iravanskilarla yaxm qohum idilar. Azarbaycan Xalq Cumhuriyyatinin 
qurucularmdan biri olan Teymur xan Makinski iravan gimnaziyasmi, 
sonra isa Var§ava Universitetinin hiiquq fakiiltasini 1916-ci ilda birinci 
daracali diplomla bitirmi§dir. 

Teymur xan Makinski XX asrin avvalinda Azarbaycanda milli 
azadliq harakatimn faal i^tirakfilarmdan biri olmu§dur. ictimai-siyasi 
xadim Teymur xan Makinski Zaqafqaziya Seyminin Miisalman fraksi- 
yasimn, Zaqafqaziya Federasiyasmm siiqutundan sonra isa Azarbaycan 
Milli §urasmm iizvii olmu§dur. 

Milli §uramn 19 noyabr 1918-ci il tarixli “Azarbaycan Maclisi- 
Mabusanmm (Parlamentinin) tasisi haqqmda qanun”una asasan, scgkisiz 
Azarbaycan Xalq Cumhuriyyati Parlamentinin tarkibina daxil edilmi§dir. 
T.Makinski 1918 ilin iyun-oktyabr aylarmda Azarbaycan hokumati 
adliyya nazirinin miiavini, oktyabrm 20-dan dekabrm sonunadak Azarbay- 
can Xalq Cumhuriyyatinin Ermanistan hokumati yamnda diplomatik 
niimayandasi olmu§dur. O, iravan quberniyasmda ya§ayan azarbaycan- 
lilan ermani ziilmiindan qorunmasi maqsadila 1919-cu ilin yanvannda 
Bakida tasis edilmi§ iravan Qubemiyasi Hamyerlilari Camiyyatinin idara 
heyatinin sadri se?ilmi§dir. 

Teymur xan Makinski 1918-ci il dekabrm 26-dan 1919-cu il martin 
14-a qadar Fatali xan Xoyskinin 3-cii hokumat kabinasinda adliyya naziri 
vazifasini icra etmi§dir. O, 1919-cu ilin iyunundan 1920-ci ilin yanvarma 
qadar Azarbaycan harbi mahkamasinin sadri, 1920-ci ilin martmdan isa 


- 9 - 



yenidan Azarbaycan Xalq Ciimhuriyyatinin Ermanistan hokumati yanmda 
diplomatik niimayandasi olmu§dur. Azarbaycan Xalq Ciimhuriyyatinin 
siiqutundan sonra 1920-ci il maym 1 5-da iravandaki diplomatik niimayan- 
daliyin faaliyyati Ermanistan hokumati tarafindan dayandirilmi§dir. Dip- 
lomatik niimayandaliyin ba^gisi oldugu zaman Zangibasarda ya§ayan 
soyda§larimiza maddi yardim gostardiyina gora, T.Makinskiya qar§i 
Ermanistan prokurorlugu tarafindan cinayat i§i afilmi§, lakin o, Giir- 
ciistamn Iravandaki daimi numayandaliyinin yardimi i la iravam gizlica 
tark edarak maym 28-da Tiflisa qayida bilmi§di. 

Taassiif ki, Teymur bay Makin s kinin sonraki taleyi haqqmda sahih 
malumat yoxdur. 

Teymur bay Makin s kinin amisinin oglu, 1908-ci ilda Peterburq 
Univcrsitctinin hiiquq fakiiltasini bitirmi§ Abbasali bay Makinski 
Azarbaycan hokumatinin iravandaki daimi niimayandaliyinda 9ah§mi§dir. 
Rus, ingilis, fransiz, va aim an dillarini bildiyi iigiin diplomatik dam§iqlar- 
da azarbaycanlilarm hiiquqlanm miidafia etmi§dir. Abbasali bay Makinski 
1918-ci ilin payizmda Naxgivanda qurulan Araz-Tiirk Hokumatinin faal- 
larmdan olmu§dur. 

Ziilfiqar bay Mahammadqulu bay oglu Makinski 1885-ci ilda 
iravan §aharinda anadan olmu§du. Peterburq Universitetinin hiiquq fakiil- 
tasini bitirmi§di. (1904-1911). 

Ziilfiqar bay Makinski 1918- 1920-ci illarda ADR- in miihim ma- 
murlarmdan idi. ( A.ipcc-Kajicn/iapi, Ai e p 6 a ii / 1 >k a it c k o m PecnybnuKU Ha 
1920 r.. Eaicy, 1920,) 

Ziilfiqar bay Makinski 1923-cii ilda Drzaq nazirliyinin maliya 
§obasinin raisi idi. 

Makinskilar naslinin tanmmi§ niimayandalarindan biri da Bah ram 
baydir. 

Bahram bayin Abbasali bay, ismayil bay Bahman bay adli oglanlan 

vardi. 

Abbasali bay Bahram bay oglu 1888-ci ilda Iravan §aharinda 
anadan olmu§du. Gimnaziyam tamamlayandan sonra Kiyev Univcrsitcti- 
nin hiiquq fakiiltasina qabul olmu§du. Azarbaycan Demokratik Respubli- 


- 10 - 


kasmin Odliyya nazirliyinda miivakkil 

i§lami§di. Bir 111193 dafa Tiirkiyaya 

ezam olunmu§du. 1919-cu ilda Xarici 

i§lar nazirliyinin tarcuma9isi olmu§du. 

Azarbaycan Parlamentinin iizvii idi. 

Orzaq nazirliyinda §oba miidiri 

vazifasini icra etmi§di. O, 22 mart 

1938-ci ilda giillalanmi§di. 

Abbasali bay Mariya Matveyev- 

na Novakla vs Sara xamm Seyfulla 

bay qizi Atamalibayova ila ails qur- 

musdu. Bahrain bay, Tayyar bay adli ,,, , .... .. 

Abbasali bay Mcikinski 

ogullan, Cam i la xamm adli qizi vardi. 

II Bahrain bay Abbasali bay oglu Makinski 1908-ci ilda iravan 
§aharinda anadan olmu§du. Gancadaki Azarbaycan Kand Tasarriifati insti- 
tutunun bitki9ilik kafedrasimn assisteni va institut komsomol komitasinin 
katibi i§lami§dir. 

O, 26 mart 1938-ci ilda giillalanmi§di. 

*** 

Makinski soyuna bagli §axslardan biri da Mammad baydir. 
Mammad bayin Aga bay adli oglu vardi. 

Aga bay Mammad bay oglu Makinski Iravan §aharinda dogulmu§- 
du. Miilkadar idi. 13 iyun 1897-ci ila va 14 dekabr 1899-cu ila bagli iki 
sanada gora qarda§lan ila barabar 01imammadqi§lagi kandinin yiyasi idi. 

*** 

Makinski soyuna bagli §axslardan biri da ibrahim baydir. Ibrahim 
bayin 01i bay adli oglu vardi. 



- 11 - 



91i bay Ibrahim bay oglu Makinski Iravan §aharinda dogulmu§du. 
Gimnaziya tahsili almi§di. Kiyev Miiqaddas Vladimir Universitetina qabul 
olmu§du. 

Qeyd. Malumat va §akillarin toplanmasinda etdiyi yardima gora 
professor Bdalat Tahirzadaya minnatdarliq edirik. 


- 12 - 


Onvar CINGlZOGLU 


BABAB0YOVLAR, BABANLILAR 

§u§a §aharinin Tabrizli mahallasinin tamnmi§ sakinlarindan biri da 
Baba baydir. Baba bay XVIII yiizilin sonlarmda, XIX yiizilin onlarinda 
ya§ami§di. ibrahimxalil xana xidmat etmi§di. Xanin salahiyyatli safiri 
kimi Tehranda, Fatali §ah Qovanli-Qacarm saraymda olmu§du. §ahdan 
baylik farmam almi§di. Blgilik missiyasmi ala yerina yetirdiyina gora 
Rusiya imperatorunun da baylik farmanma layiq gorulmu§du. Onlar 
bayliklari haqqmda §ah farmanlan saxlayirdilar 3 . 

Baba bayin toramalari Bababayov, Babanli soyadim da§iyirlar. 

Baba bayin Mammadbagir bay, Mammad bay, Obdiirrahim bay adli 
oglanlari vardi. 


*** 

Mammadbagir bay Baba bay oglu 1819-ci ilda §u§a §aharinda 
anadan olmu§du. Madrasa tahsili almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 

Mammadbagir bayin Mammadhasan bay, Salman bay, Suleyman 
bay, Mahmud bay, Salah bay, Talib bay va Samad bay adli oglanlari vardi. 

Mammadhasan bay Mammadbagir bay oglu 1857-ci ilda §u§a §aha- 
rinda dogulmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Xirda ticaratla ma§gul idi. 

Mammadbagir bayin ikinci oglu Salman bay 1860-ci ilda §u§a §a- 
harinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ticaratla ma§gul idi. 

Salman bay 1932-ci ilda vafat edib. 

Salman bayin Xanlar bay adli oglu vardi. 

Babanli Xanlar Salman oglu 1918 - ci ilda §u§a §aharinda anadan 
olub. Sonralar ailasi ila birlikda Tartar rayonuna kogmii^dur. 1932 - ci ilda 
Xanlarm atasi Salman ki§i vafat etmi§, az sonra isa anasi diinyasim 


3 ARDTA, f.10, siyahi 1, i§ 77. 


- 13 - 


dayi§mi§dir.Balaca Xanlan u§aq evina verirlar. 

O, Tartar u§aq evinda tarbiya almi§dir. Daha 
sonra balaca Xanlarm tahsila olan hadsiz 
maragim gdran u§aq evinin tarbiyagilari onu 
Qusar rayonunda yerla§an Aqrotexnikumuna 
gondarmi§dilar. Burada o, pioner dostlan ila 
birlikda bir ne?a tama§a hazirlayir. Tamara 
zamani Xanlarm aktyorluq istedadmi goran 
Qusar Qizil Ordu polkunun badii ozfaaliyyat 
damayinin rejissoru Xanlara Azarbaycan Teatr 
Texnikumuna daxil olmasim maslahat goriir. 

Rejissorun maslahatina amal edan Xanlar 
imtahanlan ugurla verib Teatr Texnikumuna daxil olur va dord il 
aktyorluq sanatini manimsayir. 

Texnikumu bitiran Xanlar 1936 - ci ilda Naxgivan Dovlat Dram 
Teatnna tayinat alir. 1936 - 1937 - ci il teatr mdvsiimunda ganc aktyor bir 
ne?a rolda qixi§ etdi. Onlardan seQlan Cafar Cabbarlimn « 1 905 - ci ilda» 
pyesinda Aram obrazi olmu§dur. Bir il sonra, 1937 - ci ilda o, Bakiya 
qayidir va Azarbaycan Dovlat estradasmda badii soz ustasi kimi faaliyyat 
gostarmaya ba§layir. Bakinm teatr afi§larinda Xanlarm adma tez - tez rast 
galinir. Onun rejissorlugu ila ADU - nun talaba teatn V.$kvarkinin «Ozga 
u§agi» asarinin tama§asmi hazirlayir.Sonra Azarbaycan sanaye politexni- 
kumunun tiirk birliyi Suleyman Riistamin «Yangm» asarini gostarir. 
Hamin pyesin da rejissorlugu X. Babanliya tap§inhr. Ganclarin qiivvasi 
ila yaranan tama§a baxanlann xo§una galir. 

Azarbaycan Dovlat estradasmda i§layarkan X. Babanli Elmira 
Axundova, Cahan Tali§inskaya kimi sevilan aktyorlarla birga konsertlar 
verir.Giinlar otdukca ganc aktyorun sari§tasi artir, onu tamyirlar. Nahayat, 
Xanlar Babanlmm aynca konsertini ta§kil edirlar. 

1939-cu ilda Azarbaycan Dovlat estradasmm ganc aktyoru Xanlar 
Babanli harbi xidmata yola du§iir. 1941 - ci ildan 1944 -cii iladak 
Ukraynada partizan dastasi yaradan Xanlar silahda§lari ila birlikda alman 
fa§istlarina qar§i amansizcasma miibariza aparmi§dir. 



Xanlar Babanli 


- 14 - 


Xanlar erkan ya§mda aila qurur. Bela ki, o, harbi xidmata gedanda 
artiq onun iki ovladi vardi. 

1941 -ci ilin sentyabrmda Xanlar Liibenin canubunda gedan §iddatli 
ddyii§lar zamam agir yaralanir va hu§unu itirir.O, gozlarini aganda oziinu 
almanlarm sahra hospitalmda gdriir.Almanlarm harbi asirlar xastaxana- 
smda onu miialica edirilar.Mualica ba§a gatandan sonra onlarm «iizarinda 
i§layarak» sovet ordusuna qar§i hazirlayirlar. Xanlar oyranir ki, onlan 
talim kegmak adi ila Almaniyaya aparacaqlar.Orada isa asirlari agir, algal- 
dici i§lar gozlayirdi.Odur ki, gotiir - qoy edib «qarar»mi verir. Alman 
ordusunda qulluq etmaya razi olur. Xanlar yalniz bu yolla silah alda eda 
bilar, ya da qaga bilardi. Bundan sonraki faaliyyatini isa o, yax§i anlayirdi: 
dii§mandan har vasita ila intiqam almaq. 

Xanlarm Alman dilini bilmasi ona gox komak etdi. Alman 
zabitlarini inandirdi, razibqlarim aldi. Bundan sonra onu yalniz bir masala 
du§iindururdu: neca qagmaq? Bela bir imkan 1942 - ci ilin dekabrmda 
Krasnodar altmda ilk goyu^da yaranan gaxna§ma zamam ba§ verdi. Xanlar 
gaxna§madan istifada edarak cabha xattini kegmaya cahd gostardi, lakin 
hitlergilarla iiz- iiza galdi. Bir muddat o, Taman yaxmhgmda gizlandi. Na- 
hayat, ozumuzunkulara taraf kegmayin miimkiin olmadigim oziinda yaqin 
edan Xanlar sonradan alman komendantimn yanma galarak hissadan ayn 
dii§duyunu elan etdi. Alman zabiti ona inandi va kagiz verdi: «Qafqaz 
yefreytoru Babanli Slavyansk istiqamatinda harakat edir va hissaya tacili 
qayitmaq haqqmda amr almi§dir. Xiisusi qeyd: yolustii naqliyyatla». 

Bu arayi§ Xanlara imkan verdi ki, ax tan § va gizli amaliyyatlanm 
sarbast hayata kegirsin.O, Tamanda fa§ist dii§argalarindan qagan sovet 
harbi asirlarina rast galdi. Onlarm arasmda kohna tam§i -Ganca filarmoni- 
yasimn solisti 

Nadir Teymur oglu Teymurzada da var idi. Xanlar qarara aldi ki, 
konsert briqadasi yaratsmlar va bu ad altmdada harakat etsinlar. Xanlar 
ona verilmi§ arayi§a segdiyi daha 8 nafarin adim alava etdi.Xanlar bu 
arayi§m komakliyi ila Kergi, Krim yarmadasmi kegarak Nikolayeva galib 
gatdilar.Burada komendantbgm leytenanti onlara bela bir sanad satdi: 
«Kunstqruppa (konsert briqadasi) yefreytor Xanlar Babanlimn rahbarliyi 


- 15 - 


altmda Dnepropetrovsk, Nikolayevsk va Kirovoqrad vilayatlarina qastrol 
safarina gixir». 

Xanlarm dastasi tadrican alman paltan, silah, at, araba alda etdi. 
Xanlar bdyiik maharatla rezindan mdhiir va §tamp diizaltmayi 
oyrandi.Tezlikla dastanin konsert faaliyyati ba§qa i§la avaz olundu.Xanlar 
Babanlimn «artistlari» ahali arasmda varaqalar yayir, almanlara qar§i 
taxribat i§lari apanr, i§galfilan va yerli polislari «ovlayirdilar». 

Alman paltan geymi§ azarbaycanlilar giinii - giindan faaliyyat 
dairalarini geni§landirmaya ba§ladilar. Onlar du§mana daha sarsidici zarba 
vurmagi planla§dirdilar. Bela ki, «Qafqaz varyetesi»nin iizvlari yefreytor 
Xanlar Babanlimn rahbarliyi altmda almanlarm arzaq va harbi sursat 
anbarlarmi partladir, du§manin yiiksak rutbali zabitlarini aradan gotiiriir, 
lazim olan maxfi sanadlari alda edirdilar.Tezlikla Xanlar Krivoy-Roqda 
gizli i§ aparan partizan dastasila alaqa yarada bildi.Bu zaman Krivoy- 
Roqda Domna Samsonovna boyiik gizli qrup yaratmi§di.(^ox kcgmadan 
Krivoy-Roq vatanparvarlari azarbaycanli «musiqi9ilarin»in timsalmda 
doyu§ komayi aldilar. Xanlar Babanlimn rus adi «Kostya» idi. 

Xanlar Babanlimn hazirladigi saxta sanadlarla yiizlarla asir 
Almaniyaya siirgiin olunmaqdan xilas edildi. Onlar tarafmdan hazirlanmi§ 
arzaq kartogkalari ila yerli sakinlari va markazin gizli tap§iriqlarmi yerina 
yetiran casur partizanlar arzaqla tamin olunurdular. Sanadlar va arzaq 
kartoqkalari Xanlar tarafmdan ela maharatla hazirlamrdi ki, almanlarm 
ekspertlari bela onun saxta oldugunu ayird eda bilmirdilar. 

Xanlarm dastasi bir ne9a harbi sursat aparan qatan da partladaraq 
du§mana sarsidici zarba vurmu§du. Onlar du§manin strateji ahamiyyatli 
korpularini partladir, onlarm asas hissalarla alaqa yaranmasmm qar§ismi 
ahrdilar. Ardi -arasi kasilmayan dagidici partlayi§lar almanlarm yuxusunu 
ar§a 9akmi§di. Bu partlayi§lardan gizli partizan harakati da 9a§ qalmi§di. 
Sonradan Krivoy-Roq gizli partizan harakati Xanlarm «musiqi9ilari»nin 
dzfaaliyyatindan xabar tutdular va ona bir markazdan idara olunma tap- 
§ingi verildi. Bundan sonra Xanlarm dastasi «Qafqazm varyetesi» adi ila 
almanlarm qar§ismda miixtalif proqramlarla 91x15 edir, alman asgar va 


- 16 - 


zabitlorini oylondirirdilor. Hor do fa do bu «keyf» almanlara baha ba§a 
golirdi. (J'unki konsertdon az sonra homin bina giiyo sovrulurdu. 

Almanlar Krivoy-Roq partizan dostosinin izino dii§orok, onun 
qorargahma yol tapdilar. Bunu hiss cdon Xanlar dostosi ib birlikdo 
Odessa, Nikolayev vo ba§qa §ohorloro «qastrol» so fori no qixdi. 

Bir dofb Dnepropetrovskda zabitbr cvindo «Qafqaz varyetesi» §orq 
konserti verirdi. Konsertin §irin yerindo artistbr binam yerb yeksan edib, 
aradan salamat qixa bildibr. Bu doh§otli partlayi§ noticosindo bir aim an 
generali vo 680 zabit holak oldu. Iki aydan qox idi ki, §ohordoki 
toxribatlari, hiicumlan, partlayi§lari hoi'okoldo olan foal partizanlarm adma 
qixirdilar. Lakin agillarma beb gotirmirdibr ki, biitiin bunlar Xanlarm 
omolbridir. Bundan sonra Xanlarm dostosi bu §ohordo almanlar torofindon 
§iibho altma almdilar. Bunu hiss edon Xanlar §ohori tork etmoli olur. 

Xanlarm dostosi araba ib §ohori torkedondo, bu vaxt somada bir 
toyyaro goriindii. Fa§istlor hor torofdon toyyaroni ato§o tutdular.Toyyaro 
gah enir,gah siirotlo qalxir, lakin ato§ dairosindon gixa bilmirdi. Birdon 
toyyaro ali§di.Alovlanan toyyarodon bir para^iitqii ayrddi.Bu, Xanlarm 
goziindon yaymmadi. Xanlargil arabadan du§iib para^iitgii enon torofo 
qagddar.Para^iitgii Xanlari vo onun destosini alman paltarmda goriib 
toslim olmaq istomirdi. Olboyaxadan sonra onu torksilah edo bildibr. 
Xanlar kim oldugunu deso do, toyyaroqi onlara inanmirdi. Bu vaxt 
uzaqdan siirotlo onlara torof golon yuk ma§mi goriindii. Fa§istlor cold yero 
tokiilii§orok hor torofdon qi§qirirdilar: 

- Onu biz vurmu§uq. Osir bizimdir. 

- Osiri kim tutubsa onundur. Osiri biz, dziimiiz tohvil verocoyik. 
Biz 203-cii zonderkomandadamq.Sizin osiriniz iso o torofdodir, — deyorok 
Xanlar yanan toyyaroni gostordi. Lakin alman osgorlori ol gokmok 
istomirdilor. Odur ki, Xanlar toyyaroqinin papagmi, kompasmi, qantasmi, 
saatmi vo bo§ qoburunu onlara torof tullayib, osirin qolundan yapi§araq 
sohraya torof addimladi. 

Almanlarm ma§mi gedondon sonra osiri buraxib dedi: 

- Get, bir do osir dii§me. 

Sonra Xanlar onun tapanqasmi da qaytardi. . . 


- 17 - 


... Oktyabr madani §axtalarmm birinin atrafina uca hasar, onun 
iizarinda isa bir ncga carga tikanli maftil 9akilmi§di.§axta boyiik sayla 
miihafiza olunurdu, oraya galan va gcdan yiik ma§mlarmm kuzovu daim 
ortiilii olurdu. Babanli bu barada azba§ smdirmami§di: kcgilmaz hasarm, 
zindan kimi agir damir darvazanm arxasmda na kimi sirr gizlanir? Gizli 
zavod? Yeni silahlarm saxlandigi anbar? Gizli ta§kilatm iizvlari§axtadan- 
fixan biitiin avtoma§mlarm nomrasini yazdilar va ela hamin giin 
Dolqintsevo va Pyatixatka stansiyalannda da bela bir hesab apardi- 
lar.Lakin avtoma§mlarm nomralari tu§ galmirdi. . . 

Nahayat, Xanlarm zabit formasi bu dafa da onun karma galdi.O, 
gizli ta§kilatm iizvii olan Aleksey Fyodorovla alaqaya girir.Fyodorov §ax- 
tadaki gozatfilardan bir nesasi ila tam§ idi.Az vaxt arzinda gozatfi postla- 
rmm yerla§diyi yerlari, gozatfilarin novbani dayi§ma vaxtim, parolu, 
siqnalizasiya sistemini va telefon rabitasini oyranmaya imkan yarandi. 

Xanlar gatinlikla da olsa, oyrandi ki, bu §axtada almanlarm sovet 
«katyu§a»sma banzar altiliilali minamyot - «vanyu§a»si saxlamlir.Butiin 
hazirliqlar goriildiikdan sonra Xanlarm dastasi anban ba§dan - ba§a 
minalayir.Xanlargil madandan xeyli uzaqla§andan sonra partlayi§lar 
ba§layir. Bu almanlara vurulmu§ an boyiik zarba idi. 

1943-cii il dekabrm 2- da Dolqintsevo damir yol stansiyasmda Ba- 
banli, Teymurzada va Nabiyev almanlarm doyii§ sursati ila dolu bir qa- 
tarmi da partlatdilar. . . 

Azarbaycan Respublikasimn Tarix muzeyinda bir maktub var. Bu 
maktub Aleksandriya §aharinda ya§ayan D. S. Koneva gondarib. Xanlar 
Babanli haqqmda son malumat hamin maktubda yazilibdir. 

«... Xanlar Babanli talabkar komandir, bacanqli va inadcil siyasi 
rahbar idi. Yolda§larmdan partizan iirayi, partizan dayanati talab edirdi. 
Dastasindaki adamlardan birinin Xanlarla arasi yox idi, gozii onu 
goturmurdii. 1944-cii ilin yanvarmda Sovet Ordusunun Dnepropetrovska 
gali§ina az qalmi§ xain Xanlan kiirayindan vurub oldiirdii. Partizanlar 
Xanlarm qanim alaraq xaini gullaladilar. . .». 

Vatandan uzaqlarda, vaxti ila dii§man tarafmdan zabt edilmi§ Ni- 
kolayev §aharinda «Qafqaz varyetesi»nin badii rahbari, bacariqli artist, 61- 


- 18 - 


maz qahraman Xanlar Salman oglu Babanlmm mazari ham ip giil - gigaya 
qarq olur. 

Istedadh artist, igid partizan, casur ka§fiyyatgi Xanlar Babanlmm Bo- 
yiik Vatan miiharibasinda gostardiyi picaatlari sayib - sadalamaqla qirtar- 
maq olmur. Kigik bir yazida casur ka§fiyyatgmm afsanavi «Mixaylo»nun 
qahramanhqlarmi takrar etmasi sahnalarini geni§ pkiida vermak mumkiin 
deyildir. £iinki Xanlar haqqmda gox yazilib, gox soz deyilibdir, sanadli 
filmlar gakilibdir, darsliklara salimbdir, ensiklopediyada haqqmda malumat 
yerilibdir. Onun barasinda roman, povest, hekayalar yazilibdir. Biitiin 
bunlar xalqimiz iigtin boyiik prafdir. Xalqimizm bbyukliiyu ondadir ki, o, 
Vatana hazilar, mehdilar, qafurlar, garaylar, xanlarlar kimi qorxmaz, igid, 
canim torpagmdan, Vatanindan asirgamayan ovladlar bax§ etmi§dir. 

Qeyd: Bu gun SSRl idman ustasi, Azarbaycan Respublikasimn 
Omakdar ma§qgisi, Boks iizra Beynalxalq daracali hakim, Azarbaycan 
Boks Federasiyasimn katibi, iig ovlad atasi Tofiq Xanlar oglu Babanli 
atasi ila faxr eda bilar. Atalarm kegdiyi prafli yollan bu gun ogullar 
davam etdirir... 4 

Babanli Tofiq Xanlar oglu 14 fevral 1937-ci ilda Naxgivan 
pharinda anadan olub. Orta maktabi bitirdikdan sonra tahsilini Azar- 
baycan Dovlat Badan Tarbiyasi 
fnstit.ut.unda davam etdirib. 

1960-ci ilda institutu bitir- 
dikdan sonra Baki U§aq Ganclar 
idman Maktabinda boks iizra 
ma§qci-muallim kimi amak 
faaliyyatina ba§layib. 

Uzun illar miixtalif idman 
Tofiq Babanli camiyyatlarinda va Yiiksak Idman 

Ustaligi Maktabinda ba§ ma§qgi vazifasinda gali§ib. Respublika yigma 
komandasma rahbarlik edib. Yetirmalari 12 dafa SSRl gempionati va 
birinciliklarinin qalibi va miikafatcisi olublar. Yetirmasi Kamal Babayev 


4 “Vatandafj homroyliyi” qazeti, 8-11 may 2005-ci il. 



- 19 - 



1965-ci ilda Azarbaycan boks tarixinda ilk da fa olaraq, ganclarin Avropa 
kuboku yari'jinda qizil medal qazamb. 

1989-cu i Ida Azarbaycan Dovlat Badan Tarbiyasi fn s titutunda 
pedoqoji faaliyyata ba§layib. 30-a yaxm elmi-metodiki asarin, tadris 
vasaitinin rniiallifidir. 1999-cu ilda dosent elmi adma layiq goriilub. 

1952-1962-ci illarda boks idman novii ila faal ma§gul olub. 
Dafalarla Azarbaycan gcmpionu, SSRl hamkarlar ittifaqi markazi 
§urasmm Spartakiadasmm giimu§, SSRl talabalari Universiadasmm qizil 
medalim qazamb. Bir ne£a beynalxalq yan§m qalibi olub. Yiiksak idman 
naliyyatlatlari va amak faaliyyatina gora SSRl idman ustasi (1958), Azar- 
baycan Respublikasimn Omakdar ma^qgisi (1965), Umumittifaq daracali 
hakim (1980), Beynalxalq daracali hakim (1995), Azarbaycan Respub- 
likasimn Faxri Badan Tarbiyasi va Idman i§£isi (1997), Azarbaycan 
Respublikasimn Omakdar Badan Tarbiyasi va Idman xadimi (2006) 
adlarma layiq goriilub. Azarbaycan Respublikasi Prezidentinin 10 oktyabr 
2002-ci il tarixli sarancamma asasan “Taraqqi” medali ila taltif edilib. 

1993-cii ildan Azarbaycan Dovlat Badan Tarbiyasi va Idman 
Komitasinda, 1996-ci ildan isa Azarbaycan Respublikasimn Ganclar va 
Idman Nazirliyinda ba§ maslahatgi vazifasinda gallon. 

Dord oglu, alti navasi var. 

Mammadbagir bayin ugiincii oglu Suleyman bay 1862-ci ilda §u§a 
§aharinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ticaratla ma§gul idi. 

Mammadbagir bayin dordiincii oglu Mahmud bay 1 864-cii ilda §u§a 
§aharinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ticaratla ma§gul idi. 

Mammadbagir bayin be§inci oglu Salah bay 1867-ci ilda §u§a §a- 
harinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ticaratla ma§gul idi. 

Mammadbagir bayin altmci oglu Talib bay 1868-ci ilda §u§a §a- 
harinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ticaratla ma§gul idi. 

Mammadbagir bayin yeddinci oglu Samad bay 1879-cu ilda §u§a §a- 
harinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ticaratla ma§gul idi. 


- 20 - 




Baba bayin ikinci oglu Mam mad bay 1821-ci ilda §u§a §aharinda 
anadan olmu§du. Madrasa tahsili almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 

*** 

Baba bayin iiquncii oglu 0bdiirrahim bay 1825-ci ilda §u§a §aha- 
rinda dogulmu§du. Madrasa tahsili almi§di. Ticaratla ma§gul idi. Pak Xo- 
rasan torpagim, Ma§hadi-miiqaddasi ziyarat etmi§di. 

Ma§adi Obdiirrahim bayin Abdulla bay, Zeynalabdin bay adli 
oglanlari vardi. 

Abdulla bay Ma§adi Obdiirrahim bay oglu 1853-cii ilda §u§a §aha- 
rinda dogulmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Xirda ticaratla ma§gul idi. 

Ma§adi Qbdiirrahim bayin ikinci oglu Zeynalabdin bay 1857-ci ilda 
§u§a §aharinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ticaratla ma§- 
gul idi. 

Zeynalabdin bay Ma§adi Bbdurrahim bay oglu Bababayov 18 aprel 
1912-ci ilda Mirza Karim bay Haciyevin vafatma gora onun xammi Govhar 
xamm Ohmad bay qizmin varislik masalasinda yaxmdan i§tirak etmi§di. 


- 21 - 


0nvar CINGlZOGLU 


M0MM0DB0Y OVLAR: TATAR B0YL0R1 

Bu soyun ulu babasi Mahammad bay Kabirlidir. Mabammad bay 
Kabirli mahalinm Tatar obasmda (hazirda bu oba movcud deyil) anadan 
olmu§du.Panahali xan Sancali-Cavan§ira xidmat etmi§di. 

Mabammad bayin toramalari Mammadbayov soyadim da§iyirdilar. 

Mabammad bayin Cafar bay adli oglu vardi. 

Cafar bay Mahammad bay oglu Kabirli mahalinm Tatar obasmda 
dogulmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Mahammadhasan aga Ibrahim- 
xalil xan oglu Sancali-Cavan§ira xidmat etmi§di. 

Cafar bayin Abdulla bay, Mammad bay, Obiilhasan bay adli 
oglanlari vardi. 

Abdulla bay Cafar bay oglu 1795-ci ilda Kabirli mahalinm Tatar 
obasmda diinyaya galmi§di. Molla yamnda oxumu§du. Cafarqulu xan 
Mahammadhasan aga oglu Sancali-Cavan§ira xidmat etmi§di. 

Abdulla bay Nazli xammla aila qurmu§du. Cafarqulu bay, Tah- 
mazqulu bay, Nacafqulu bay, Omiraslan bay, Mammadqulu bay adli og- 
lanlari, §ahribanu xamm adli qizi vardi. 

Cafarqulu bay Abdulla bay oglu Mammadbayov 1827-ci ilda Ka- 
birli mahalinm Tatar obasmda diinyaya goz agmi!jdi. Molla yamnda oxu- 
mu§du. Heyvandarliqla, qisman da akingilikla ma§gul idi. 

Cafarqulu bayin Baxi§ bay, Hiiseyn bay, 0sad bay adli oglanlari 

vardi. 

Baxi§ bay Cafarqulu bay oglu Mammadbayov 1854-cii ilda §u§a 
qazasimn Kabirli sahasinin Tatar obasmda diinyaya boy gostarmi§di. Mol- 
la yamnda oxumu§du. Heyvandarliqla, qisman da akingilikla ma§gul idi. 

Cafarqulu bayin ikinci oglu Hiiseyn bay 1856-ci ilda $u§a qazasimn 
Kabirli sahasinin Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yamnda 
oxumu§du. Heyvandarliqla, qisman da akingilikla ma§gul idi. 


- 22 - 


Coforqulu boyin uqiincu oglu Osod boy 1858-ci ildo §u§a qozasimn 
Kobirli sahosinin Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxu- 
mu§du. Heyvandarliqla, qismon do okingiliklo mo§gul idi. 

Abdulla boyin ikinci oglu Tohmozqulu boy 1832-ci ildo Kobirli 
mahalimn Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxumu§du. 
Heyvandarliqla, qismon do okingiliklo mo§gul idi. 

Tohmozqulu boyin Abbasqulu boy, Aslan boy adli oglanlan, Bali 
xamm, Sokino xamm adli qizlari vardi. 

Abbasqulu boy Tohmozqulu boy oglu Mommodboyov 1859-cu ildo 
§u§a qozasimn Kobirli sahosinin Tatar obasmda dogulmu§du. Molla 
yanmda oxumu§du. Heyvandarliqla, qismon do okk^iliklo mo§gul idi. 

Tohmozqulu boyin ikinci oglu Aslan boy 1861-ci ildo §u§a 
qozasimn Kobirli sahosinin Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla 
yanmda oxumu§du. Heyvandarliqla, qismon do okin9iliklo mo§gul idi. 

Abdulla boyin iifuncu oglu Nocofqulu boy 1834-cii ildo Kobirli 
mahalimn Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxumu§du. 
Heyvandarliqla, qismon do okingiliklo mo§gul idi. 

Nocofqulu boyin Salah boy adli oglu, Gullu xamm adli qizi vardi. 

Salah boy Nocofqulu boy oglu Mommodboyov 1863-cu ildo §u§a 
qozasimn Kobirli sahosinin Tatar obasmda dogulmu§du. Molla yanmda 
oxumujjdu. Heyvandarliqla, qismon do okinqi liklo mo§gul idi. 

Abdulla boyin dorduncu oglu Omiraslan boy 1836-ci ildo Kobirli 
mahalimn Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxumu§du. 
Heyvandarliqla, qismon do okinqi liklo mo§gul idi. 

Abdulla boyin be§inci oglu Mommodqulu boy 1838-ci ildo Kobirli 
mahalimn Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxumu§du. 
Heyvandarliqla, qismon do okingilikls mo§gul idi. 

Cofor boyin ikinci oglu Mommod boy 1806-ci ildo Kobirli maha- 
limn Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxumu§du. Heyvan- 
darliqla, qismon do oki^iliklo mo§gul idi. 

II Mommod boy 1843-cu ildo vofat edib. 

II Mommod boy Salatm xammla ailo qurmu§du. Hozrotqulu boy, 
Goray boy adli oglanlan, Porzad xamm adli qizi vardi. 


- 23 - 


Hazratqulu bay Mammad bay oglu Mammadbayov 1838-ci ilda 
Kabirli mahalmm Tatar obasmda dogulmu§du. Molla yanmda oxumu§du. 
Heyvandarliqla, qisman do akingilikla ma§gul idi. 

II Mammad bayin ikinci oglu Garay bay 1841-ci ilda §u§a qaza- 
sinin Kabirli sahasinin Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda 
oxumu§du. Heyvandarliqla, qisman da akinsilikla ma§gul idi. 

Cafar bayin ikinci oglu Obiilhasan bay 1808-ci ilda Kabirli maha- 
lmm Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxumu§du. Heyvan- 
darliqla, qisman da akingilikla ma§gul idi. 

Obiilhasan bayin Rzaqulu bay, Rustam bay, Zal bay adli oglanlan, 
§akar xamm, Htirii xamm adli qizlan vardi. 

Rzaqulu bay Obiilhasan bay 1840-ci ilda Kabirli mahalmm Tatar 
obasmda dogulmu§du. Molla yanmda oxumu§du. Heyvandarliqla, qisman 
da akinqilikla ma§gul idi. 

Obiilhasan bayin ikinci oglu Riistam bay 1842-ci ilda §u§a qaza- 
simn Kabirli sahasinin Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda 
oxumu§du. Heyvandarliqla, qisman da akingilikla ma§gul idi. 

Obiilhasan bayin iigiincii oglu Zal bay 1844-cii ilda §u§a qazasimn 
Kabirli sahasinin Tatar obasmda anadan olmu§du. Molla yanmda oxu- 
mu§du. Heyvandarliqla, qisman da akingilikla ma§gul idi. 


- 24 - 


0nvar QlNGlZOGLU 


§0FlB0YLlL0R 

Bu soyun ulu babasi §afl baydir. §afi bay Qabala sultanligimn 
Aydmqi§laq kandinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ozal 
miilkiinii idara etmakla giizaran kegirirdi. Miiqaddas Hicaz torpagim, 
Makkeyi-mukarrami ziyarat etmi§di. 

Bazi qaynaqlara gora Haci §afi bay mahal naibi olub. 

Haci §afi bayin Cafar bay, Baxi§ bay adli oglanlan vardi. 

Cafar bay Haci §afi bay oglu 1815-ci ilda Qabala sultanligimn 
Aydmqi§laq kandinda dogulmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Rus 
ordusunda xidmat etmi§di.Prapor§ik riitbasi da§iyirdi. 

Cafar bayin Haci bay, §iikiir bay, Rustam bay adli oglanlan vardi. 

Haci bay Cafar bay oglu 1834-cii ilda Qabala sultanligimn Aydm- 
qi§laq kandinda diinyaya galmi§di. Molla yamnda oxumu§du. Ozal miil- 
kunii idara etmakla giizaran kegirirdi. 

Cafar bayin ikinci oglu §iikiir bay 1836-ci ilda §aki qazasimn 
Aydmqi§laq kandinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ozal 
mulkunii idara etmakla giizaran kegirirdi. 

§iikiir bayin Nadir bay adli oglu vardi. 

Nadir bay §iikiir bay oglu 1862-ci ilda §aki qazasimn Aydmqi§laq 
kandinda dogulmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ozal miilkiinii idara 
etmakla giizaran kegirirdi. 

Cafar bayin iigiincii oglu Riistam bay 1838-ci ilda §aki qazasimn 
Aydmqi§laq kandinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ozal 
miilkiinii idara etmakla giizaran kegirirdi. 

Riistam bayin toramalari Riistambayli soyadim da§iyirdilar. 

Riistam bayin Aga bay, Mustafa bay adli oglanlan vardi. 

Aga bay Riistam bay oglu 1858-ci ilda §aki qazasimn Aydmqi§laq 
kandinda dogulmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ozal miilkiinii idara et- 
makla giizaran kegirirdi. 


- 25 - 



Mustafa bay 
Riistambayov 


Rustam hay in ikinci oglu Mustafa bay 
1864-cii ilda §aki qazasimn Aydmqi§laq kan- 
dinda anadan olmu§du. Molla yanmda oxumu§du. 
Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran kegirirdi. 

Mustafa bay Ciimhuriyyat dovriinda oz 
puluna 20 min cut gakma alaraq Azarbaycan 
Ordusuna bagi§layib; 1920-da bol§eviklar onu 
oglu Haci bayla birlikda giillalayib (Mahamma- 
damin Rasulzada oziiniin «Azarbaycan Ciimhu- 
riyyati» kitabmm sonunda verdiyi «Azarbaycan 
qurbanlarmdan bir lista»daki istiqlal §ahidlari 
sirasmda «Agda§ ayamndan» Riistambayli Mus- 
tafa bayin da adim gakib). 

Mustafa bayin Qabalanin Kigik Piralli kandindaki evi indi da durur. 
Mustafa bay 1920-ci ilda Baki §aharinda oldiiriiliib. 

Mustafa bayin Cafar bay, §afi bay, Haci bay va Baxi§ bay adli 
oglanlari vardi. 

Cafar bay Mustafa bay oglu Riistambayli 1890-ci ilda Oro§ 
qazasimn Mammadli kandinda dogulmu§du. Orta tahsilini Gancada klas- 
sik gimnaziyada ba§a gatdirdiqdan sonra 1909-cu ilda Kiyev Univer- 

! | sitetinin tibb fakiiltasina daxil olmu§du. 

1931-ci ilda tutulana kimi Zaqafqaziya Damir 
yolu idarasinin sahiyya §obasinda i§layirdi. 

Mustafa bayin ikinci oglu §afi bay 1893- 
cii ilda §aki qazasimn Aydmqi§laq kandinda 
dogulub. Orta tahsilini Gancada klassik 
gimnaziyada ba§a gatdirdiqdan sonra 1911 -ci 
ilda Kiyev Universitetinin hiiquq fakiiltasina 
I daxil olub. Kiyev hayati onun bir siyasi va 
ictimai xadim kimi formala§masmda darin iz 
buraxmiijdir. $ofi boy qisa vaxtda universitetda 
yaradilmi§ Azarbaycan Hamyerlilar Ta§kilatmm 


bdy Rustdmbayov 


ba§gilarmdan vo faal iizvlorindan birina gevrilir. 


- 26 - 



Els hamin ilin oktyabrmda gizli §akilda asasi qoyulmu§ Miisalman 
Demokratik Miisavat Partiyasmm Kiyevda oxuyan azarbaycanli talabalar 
arasmda da §obasi yaradilir. §obaya o vaxt talaba olan, Azarbaycamn 
boyiik vatanparvar oglu, yazigi Yusif Vazir (J’amanzaminli rahbarlik 
edirdi. Partiyanm faal (izvlarindan biri da §afi bay Riistambayli idi. O, 

1916-ci ilda ali hiiquq§iinas diplomu alaraq Gancaya qayidib bir miiddat 
daira mahkamasinda i§layir, Gancanin madani va ictimai hayatmda 
yaxmdan i§tirak edir. 

1917-ci ilin aprelinda Bakida gagirilmi§ Azarbaycan miisal- 
manlarmm qurultaiynda Azarbaycana muxtariyyat verilmasini qatiyyatla 
talab edanlardan biri §afi bay Riistambayli olmu§dur. Ela hamin ilin 
maymda Moskvada keg i ri 1 an Rusiya miisalmanlarimn qurultaymda da 
i§tirak edir. §afi bay 1917-ci il noyabnn 15-da yaranmi§ Zaqafqaziya 
komissarligmm va seyminin miisalman fraksiyasimn faal iizvlarindan 
sayilirdi. Hamin dovrda §afi bay Azarbaycan Milli §urasmm Tiflisda va 
Gancada yaranmi§ bolmalarinda gali§mi§, dovlat qurumlarmm yaradil- 
masmda boyiik amak sarf etmi§dir. 

§afi bay Riistambayli 1918-ci il sentyabrm 15-da Azarbaycan Xalq 
Ciimhuriyyatinin orqam olan "Azarbaycan" qazetinin (rus dilinda) 
redaktoru olmu§dur. Qazetin sahifalarinda onun Azarbaycamn siyasi va 
ictimai hayatma dair xeyli maqalasi 91x1b. Onun siyasi faaliyyati va 
maqalalari ila tam§liqdan sonra 90X hazirliqli bir siyasi xadim oldugu 
qanaatina galmak olar. Miitaxassislarin fikrinca, Kiyev Universitetinin 
hiiquq fakiiltasinda oxuyarkan aldigi tahsil va siyasi faaliyyata qo§ulmasi 
sonraki hayatmda boyiik rol oynami§dir. 

Iti aglma, zakasma va siyasi faaliyyatina gora §afi bay Riistambayli 

1918-ci il dekabrm 7-da tantanali suratda a9ilmi§ Azarbaycan 
Parlamentinin deputati segilir. §afi bay "Azarbaycan" qazetinin parlament 
iizvii olan ilk ba§ redaktoru idi. O, 1919-cu il dekabrm 2-dan 6-dak Bakida 
kegirilan Tiirk Odami-Markaziyyat Partiyasmm ikinci qurultaymda 
yenidan Markazi Komitanin iizvii segilir. §afi bay Riistambayli "Azar- 
baycan"m redaktoru olmaqla yana§i, ADR-in Daxili I§lar Nazirliyinin daf- 


- 27 - 


tarxana miidiri, 1920-ci il martin avvallarindan iso nazir miiavini 
vazifasini da icra edir. 

1920-ci il 28 aprel hadisalarindan sonra §afi bay Riistambayli 
Tiflisa ko 9 mali olur. Tiflisda onun rahbarliyi altmda "Azarbaycam xilas- 
etma komitasi" yaramr. Lakin 1921-ci ilin fevralmda Giirciistan da qirmizi 
ordu tarafmdan i§gal olunur. Bundan sonra §afi bay Riistambayli 
Tiirkiyanin paytaxti istanbula kopiir va qalan hayatim miihaciratda kcgirir. 
O, daim qirmizi ordunun istilasmdan azab 9 akan vataninin taleyini dii§ii- 
niir va miibarizasini miihaciratda davam etdirir. istanbulda 1 923- 1 927-ci 
illarda "Yeni Qafqaziyya", 1928-193 1-ci illarda "Azari tiirkii", 1928- 
1930-cu illarda "Odlu yurd" va 1932-ci illarda "Azarbaycan yurd bil- 
gisi"ni na§r etdirmaya ba§layir. Onun burada dare olunan maqalalarinin 
har biri Azarbaycamn bir tarixi sahifasidir. Yeri galmi§kan qeyd edak ki, 
Tiirkiyada na§r olunan "Azarbaycan yurd bilgisi"nin biitiin nd mr alari 
S.Miimtaz adma Azarbaycan Respublikasi Dovlat Odabiyyat va Incasanat 
Arxivinda qorunub saxlamlir. 

Tiirkiyanin tanmmi§ qazet yazan Murat Qulcunun 1990-ci ilda 
istanbulda na§r etdirdiyi "Ermani intriqalarmm parda arxasi: Torlokyan 
davasi" adli kitabmda bildirilir ki, §afi bay Riistambayli istanbula daxil 
oldugu giindan qizgm faaliyyata ba§layir. Tarixi asar olan bu kitab XX 
asrin mahkamasi admi qazanmi§ Torlokyamn miihakimasina hasr 
olunmu§dur. 1921-ci il iyulun 18-da ermani qatil Torlokyan istanbulun 
"Pera-Palas" hotelinin oniinda Azarbaycan Xalq Ciimhuriyyatinin daxili 
i§lar naziri Behbud xan Cavan§iri ii 9 giilla ila qatla yetirir va habs olunur. 
Hamin vaxt istanbul ingilis i§gali altmda oldugundan cani cinayat 
hadisasindan 20 giin sonra ingilis harbi tribunalmda miihakima edilir. Qisa 
vaxtda ermanilar qatil Torlokyamn miidafiasina safarbar olunurlar. 
Behbud xan Cavan§ir tarafdan isa §ahidlar taacciib va taassiifdoguracaq 
qadar az idi - cami 6 nafar. Qazet i§ 9 isi Qaraagazada Ohmad Hamdi, 
talaba Samandar bay, Ziba xamm, Yusif bay Kazimov, mamur Asaf bay, 
bir da §afi bay Riistambayli. Lakin §ahidlarin arasmdaki kaskin farqa 
baxmayaraq, ittiham §ahidlari bu cinayatin asl mahiyyatinin a 9 ilmasma, 
ermani qatilinin if§a edilmasina nail olurlar. Mahkamada ittiham §ahidi 


- 28 - 


qisminds ilk i fa do versn §sfi bay Riistsmbsyli olur. H(iquq§iinas ixtisasi 
yens da onun kbmsyins gslir. §sfi bay prokuror Qribbonun, mshksmsnin 
ssdri Freezin, qatil Torlokyanm vskillsri Xasruyan vs Miginin, msrhum 
Behbud xan Cavan $ bin vskili Rifat Fleydsr bsyin suallarmi inandirici 
dslillsrls, giiclii msntiqls, son dsrscs ssbirls, yeri gsldikcs ds ssrt §skilds 
cavablandinr. Flstta qsrszls verilmi§ suallar da §sfi bsyi ga§dirmir. 
Suallar qstl hadisssi ils bagli cinaystkara deyil, daha gox §sfi bsys iinvan- 
landirilirdi: "1918-ci ilds Bakida partiyalar varmiydi?", "Bu partiyalarm 
birins msnsub idinizmi?", "Azsrbaycan" qszetinds fsaliyystiniz nsdsn 
ibarst idi?", "Flansi movzuda msqalslsr yazirdimz?", "1918-ci ilin mar- 
tmda Bakida miisslmanlar qstl edildimi?" §sfi bsy soru§ulan biitiin sual- 
lara boyiik agil-zska vs dogru-diiriist cavab verir, mshksmsni ga§dirirdi. 
Bilsrskdsn qatilin cinaysti arxa plana kegirilir, vskillsrin suallan daha gox 
§sfi bsyin Azsrbaycandaki ictimai-siyasi movqeyins vs "Azsrbaycan" 
qszetindski redaktorluq fsaliyystins hssr olunurdu: "Azsrbaycan"m 
mstbsssi Bakmin harasmda yerls§irdi?" vs sair. Vskil Xasruyam §sfi 
bsyin "irsli" qszetinds dsrc olunan msqalslsri daha gox narahat edirdi. 
Odur ki, bu msqals ils bagli suallara tskrar-tskrar qayidir, niys yazdm, ne- 
cs yazdm, faktlan haradan gotiirdiin? Dalbadal suallar verir, fikri ssas ms- 
sslsdsn yaymdinrdi. Biitiin bunlara dozmsysn §sfi bsy mshksmsnin ge- 
di§ins ksskin etiraz edir vs i§in diizgiin aparilmasim tslsb edir. §sfi bsyin 
iisyani Xasruyam ga§dinr vs o, hazirladigi protokolda onu bels ifads edir: 
"...Indi §ahidlsrin gergsk durumlanm meydana qoymaq istsyirsm. O 
§ahidlsr kimlsrdir? "Miisavat" partiyasi iizvlsrindsn "Azsrbaycan" qsze- 
tinin redaktoru §sfi bsy Riistsmbsyli. Bu els bir qszetdir ki, dogum tarixi 
vs taleyi hsr ksss bsllidir. Dsrhal slavs edim ki, mohtsrsm redaktor 
msnds bu tssiri yaratmi§dir". Nsticsds cinayst siibut edilss ds, tribunalm 
qsran sdalstsiz vs sarsidici olur, qatil bsrast alir, cszasiz qalir. 

Tiirkiysnin ilk qadm vskili, Beynslxalq Qadm I liiquq^iinaslar Cs- 
miyystinin prezidenti, Tiirkiysdski bir sira ictimai ts§kilatlarm yaradicisi 
Ohmsd bsy Agaoglunun qizi Siirsyya Agaoglu hiiquq§iinas tslsbs kimi i§- 
tirak etdiyi bu tarixi ms hk smsnin yekunu barsds "Bir omiir ds bels kegdi" 
adli memuarmda yazir: "Nshayst, mshksms bitdi. Prokuror qatil iigiin 


- 29 - 


oliim cozasi istadi. Bu talab hatta bizi 9 a§dirdi. Lakin prokuror 24 saat i 9 a- 
risinda Tiirkiyadan uzaqla§dirildi. Yerino golon prokuror isa miittahimo 
baraat istadi va qatil Torlokyan geca ikan qa 9 irildi". Mahkamadan illar 
sonra Siirayya Agaoglu Londonda olarkan prokuror Rickatson Hatt ila go- 
rii§iir. Gorii§ zamam hamin prokuror malum mahkamanin sadri ila Q’inda 
gbru§diiyunu va sadrin ona tiirklarin bu davada haqli oldugunu soylayir. 

§afi bay Riistambayli hayatimn son guniina qadar Azarbaycamn 
istiladan qurtulu§u ugrunda miicadila etdi. istar vataninda olsun, istarsa da 
miihaciratda. O, hala Azarbaycan Parlamentinin deputati va "Azarbaycan" 
qazetinin Ba§ redaktoru oldugu dovrda - 1919-cu ilda ilk milli matbuat 
haqqmda qanunu i§layarak parlamentda qabul olunmasma nail olur. 
Ixtisasca hiiquq§iinas olsa da, 90X kovrak va hassas imi§. Salnama 9 ilar 
soylayir ki, parlamentin son iclaslarmda Mohammad 0min Rasulzado 
darin bir kadar vo hiiznla istilamn Azarbaycana yeti§diyini soyloyarkan 
arxadan honkiirtii ila aglamaq sasi e§idilir vo hami kadarlo geriyo doniir: 
"Azarbaycan" qazetinin redaktoru §afi bay Riistambayli aglayirdi". Har 
bir votan a§iqi kimi, §afi bay da min bir azab-oziyyotlo yaradilmi§ ganc 
dovlotin siiqutuna doza bilmirdi. 

Xalqinm boyiik oglu, ictimai-siyasi xadim, "Azarbaycan" qazetinin 
redaktorlarmdan biri §afi bay Riistambayli 1960-ci ilda Istanbulda "Va- 
tan", "Azarbaycan" deyarok diinyasmi day i ^ i r. 

Mustafa boyin ii 9 iincii oglu Haci boy 1895-ci ilda $aki qazasimn 
Aydmqi§laq kandinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ozol 
miilkiinii idara etmoklo giizaran ke 9 irirdi. 

Ill Haci bay Riistambayli 1920-ci ilda atasi ila birlikda oldiiriiliib. 

Mustafa bayin dordiincii oglu Baxi§ bay 1897-ci ilda §aki qazasimn 
Aydmqi§laq kondinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. Ozal 
miilkiinii idara etmoklo giizaran ke 9 irirdi. 

Haci §afl bayin ikinci oglu Baxi§ bay 1819-cu ilda Qabalo sultanli- 
gimn Aydmqi§laq kondinda anadan olmu§du. Molla yamnda oxumu§du. 
Ozal miilkiinii idara etmoklo giizaran ke 9 irirdi. 

Baxi§ bay cavan ya§larmda vafat edib. 


- 30 - 


0nvar CINGlZOGLU 


M0LlKNAMAZ0LlYEVL0R: 

P1R0HM0DL1 B0YL0R1 

Xirdapara-Dizaq mahalmm Pirahmadli kandinin aski uruqlarmdan 
biri §amil bay u§agidir. §amil bay XVIII yiizilin ortalarmda ya§ami§di. 
Panahali xan Saricah-Cavan§ira, sonra Ibrahimxalil xana xidmat etmi§di. 

§amil bayin Namazali bay adli oglu vardi. 

Namazali bay §amil bay oglu 1755-ci ilda Xirdapara-Dizaq mahali- 
mn Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Madrasa tahsili almi§di. Ibra- 
himxalil xana xidmat edirdi. Xan onu Xirdapara-Dizaq mahalma malik 
tayin etmi§di. 

Malik Namazali bay mahal naibi kimi xanligm siyasi ya§ammda 
miihiim rol oynami§di. Sava§ zamam mahalin piyada tiifangfilarina ba§- 
qiliq edirdi. 

Malik Namazali bayin §amil bay, Rahim bay adli oglu vardi. 

II §amil bay Malik Namazali bay oglu Xirdapara-Dizaq mahalmm 
Pirahmadli kandinda dogulmu§du. Madrasa tahsili almi§di. Atasimn 
yamnda, mahal qo§unda qulluq etmi§di. 

II §amil bayin Miirsal bay adli oglu vardi. 

Miirsal bay §amil bay oglu 1771 -ci ilda Xirdapara-Dizaq mahalmm 
Pirahmadli kandinda diinyaya galmi§di. Madrasa tahsili almi§di. Kandlari- 
nin yiizba§isi olmu§du. Xanligm siyasi ya§ammda yaxmdan i§tirak et- 
mi§di. 

Miirsal bay miilkadar idi. Kand arazisinda xeyli torpaq yiyasi idi. 

Miirsal bay xeyrxah, qurucu bir §axsiyyat idi. Kahriz vurdurmu§, 
bag saldirmi§, yol 9 akdirmi§di. 1816-ci ilda (hicri 1232) amisi Rahim bay- 
la birlikda Qarakollu Siileyman Mahmud ogluna bir tut bagi bagi§lami§di. 

Miirsal bay Malak xamm va Nazpari xammla aila qurmsu§- 
du.Mustafa bay adli oglu vardi. 


- 31 - 


Mustafa bay Mursal bay oglu 1820-ci ilda Xirdapara-Dizaq 
mahalimn Pirahmadli kandinda diinyaya galmi§di. Ibtidai tahsilini molla 
yamnda almi§di. Sonra §u§a §aharinda madrasada oxumu§du. Rus dilini 
oyranmi§di. Kand mirzasi vazifasinda i§lami§di. Vakil kimi faaliyyat gos- 
tarmi§di. Nacafqulu aga Cavan§irin bir 50 X ma bk ama i§larini aparmi§di. 
Miiqaddas Karbala torpagim ziyarat etmi§di. 

Karbalayi Mustafa bayin Namazali bay, Abdulla bay adli ogullan 

vardi. 

II Namazali bay Karbalayi Mustafa bay oglu 1845-ci ilda §u§a 
qazasmm Varanda sahasinin Pirahmadli kandinda diinyaya goz agmi^di. 
Ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Sonra §u§a §aharinda madrasada 
oxumu§du. Ozal mulkunu idara etmakla giizaran keqirirdi. 

II Namazali bayin Agalar bay adli oglu vardi. 

Agalar bay Namazali bay oglu 1881-ci ilda Cabrayil qazasimn 
Pirahmadli kandinda diinyaya panah gatirmi§di. Ibtidai tahsilini molla 
yamnda almi§di. Sonra Qargabazar kand maktabinda oxumu§du. 

Karbalayi Mustafa bayin ikinci oglu Abdulla bay 1870-ci ilda 
Cabrayil qazasmm Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. . Ibtidai tahsilini 
molla yamnda almi§di. Sonra Qargabazar kand maktabinda oxumu§du. 

*** 

Malik Namazali bayin ikinci oglu Rahim bay 1780-ci ilda Xirda- 
para-Dizaq mabalinin Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Madrasa tah- 
sili almi§di. Atasimn yamnda, mahal qo§unda qulluq etmi§di. Kandlarinin 
kadxudasi olmu§du. Xanligm siyasi ya§ammda yaxmdan i§tirak etmi§di. 

Rahim bayin Agaki§i bay, §amil bay adli ogullan vardi. 

Agaki§i bay Rahim bay oglu 1807-ci ilda Xirdapara-Dizaq maha- 
linin Pirahmadli kandinda dogulmu§du. Madrasa tahsili almi§di. Uzun 
illar Pirahmadli kandinin kadxudasi olmu§du. 

Agaki§i bay bir miiddat §u§a §aharinda ya§ami§di. 

Agaki§i bay fmmi xammla aila qurmu§du. Mehdi bay, Mamrnad 
bay, Dsad bay adli ogullan, Gullu xamm adli qizi vardi. 


- 32 - 


Mehdi bay Agaki§i bay oglu 1837-ci ilda Xirdapara-Dizaq mahali- 
nin Pirahmadli kandinda diinyaya galmi§di. Madrasa tahsili almi§di. Ozal 
mulkiinu idara etmakla dolanirdi. Miiqaddas Karbala torpagim ziyarat 
etmi§di. 

Karbalayi Mehdi bay Nisa xanimla diinya evina girmi§di. Nasir 
bay, Farac bay, Muxtar bay, Dada§ bay adli ogullan vardi. 

Nasir bay Karbalayi Mehdi bay oglu Maliknamazaliyev 1860-ci il- 
da Xirdapara-Dizaq mahalimn Pirahmadli kandinda diinyaya goz agmi^di. 
Ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ozal miilkunu idara etmakla 
giizaran kcgirirdi. 

Karbalayi Mehdi bayin ikinci oglu Farac bay 1863-cii ilda §u§a qa- 
zasimn Varanda sahasinin Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Ibtidai 
tahsilini molla yamnda almi§di. Sonra §u§a §ahar maktabinda oxumu§du. 
Sonra dovlat idaralarinda qulluga ba§lami§di. Tiflisda Qafqaz canipnliyin- 
da tarciima 9 i i§lami§di. Zaqatala sahasinda pristav vazifasinda 9 ali§mi§di. 
Yelizavetpol (Ganca) §aharinda qubemiya idarasinda qulluq etmi§di. 

B paiBauHiiax Opcii-Karia (6. ropo.i BaujiaKau), }K/ianoiscKoro p-Ha 
Ai c p 6 a h /[ >k a it c k o u CCP (IUm), H3 KOTopbix OKpecraoe iiaccncmic 
BbldupaJlO HOKeHblH Klip 1 1 HU ,IJ1H CBOHX nOCTpOCK, B 1902 r. ObUIH 
HaufleHbi: nuimmaM naniKa h 86 Hbix mohct. Bee 6bmo ;iociais;iciio 
cociohbiiihm npu rydcpiiaTope hhhobhhkom M e;i hk- 1 1 aM asaaii cb bi m 
jihhho rydepHaTopy. Ma ni Ka nocJieflHHM 6bina nepe^aHa 3. PecJiepy, a 
MOHeTbi HanpaBJieHbi b HAK npu oihoiiichhh ot 20 inomi 1902 r., 
N° 14725. Obiiqui Bee hx OKa3ajrca 6074 30 JI. - 257 r. 

Flo onpe^eneHUK) A. K. MapKOBa, Bee MOHeTbi OKa3ajiucb nieuda- 
HHflCKHMH X X. (XVI H. 3.) B nJlOXOH COXpaHHOCTH, 10 /UIbIMM HJIH 
KOJineKUHH h noTOMy isosispamcirbi qepei 6 . cu u c a i s cr n o;i l c k o r o rydep- 
HaTopa Me jihk -Ha m a 3 an n c b y . (/Jcno HAK N° 154/1902). 

ADR donaminda Farac bay Zangazur qazasimn raisi vazifasinda 
9 ali§mi§di. 

Farac bay 1909-eu ilda titulyar mu§avir idi. 


- 33 - 




Yanvarm 10-da Agdamdan Zangazur qaza raisindan Nazirlar 
§urasma bu mazmunda teleqram almmi§dir. 

"Abdullarda mayor Gibbon ba§da olmaqla ingilis komissiyasi ib 
gorifdiim, orada ermani va mils al man deputatlarimn yamnda miittdfiq 
qofjunlarin komandam general Tomsonun am r in a uygun olaraq miisal- 
manlar va ermanilar arasinda har hansi du§mangilik harakatini dayandir- 
maq va normal hayati barpa etmak qarara alindi va bu ahaliya elan edildi. 
Bundan sonra ermanilar dasta-dasta sakitca §u§aya va geriya - Gorusa ge- 
dib-galirlar ki, bunu missiya dzii tamin eda bilar. Andranikin dastasi ba§da 
olmaqla, ermanilar tarafindan onlarin vadlarinin aksina olaraq 30-dan qox 
miisalman kandi dagidilmiy yandirilmi§ va amlaki talan edilmi§dir. Qaqib 
canini qurtara bilmayanlar, cinsina va yapna mahal qoyulmadan vahfca- 
sina dogranmujlar va bunlar barada har dafa malumat verilib. Uqiincii 
giin, man ikinci dafa Gibbonla gdriguh onu yola saldiqda, onun gedi fin- 
dan sonra pristavdan malumat aldim ki, ermanilar tarafindan dordiincu 
sahadaki Razdar kandi tamamila dagidilib. dhalisinin bir hissasi dldiirii- 
liib. Boyiik ddvlatlarin missiyalarimn gdzii qarpsinda musalmanlarin bela 
vahfcasina qirilmasi cazasiz qahr. Ermanilar biitiin bunlari Andranikin 
dastasinin, Tiirkiyadan olan qagqinlann iistiina qoyurlar. dhalinin xahi- 
fina asasan, bu barada malumat verarkan Andranikin va onun dastasinin 
Zangazur hiidudlarindan kanarla§dinlmasi, normal hayatin barpasi iigun 
taqsirkar olanlan cilovlamaq barada vasatat vermayinizi xahi§ ediram. 
Miisalmanlan hayacanlandiran odur ki, hokumat onlara dastak verir. 

Zangazur qaza raisi Maliknamazaliyev 

N 15, ctima ax§ami, 23 (10) yanvar 1919-cu il. 

*** 

Cabrayd vs Zangazur qaza raisi Maliknamazaliyevdan teleqram. 

Ingilis-Fransiz numayanadbri gixib getdikdan sonra dekabnn 10- 
da ermanilar musalmanlarin f aba diva va befnci sahanin ba§qa kandlarina 


- 34 - 


hiicum etdilar. dsir ermanilar beta ifada verirlar ki, biitiin hadisalarin 
giinahkari Andranikdir: qaya qadar biitiin torpaqlari o, Ermanistana 
birla§dirmak qarcinna galib, buna gora da doyiigdan boyun qaqirdan 
ermanilari asir. Kim-Darasi yamnda doyu§lar gedir. 

Ganca Qubematorunun 19 dekabr 1918-ci il tarixli, 8979 N°li 
taqdimati. 

Cabrayd Qaza Raisinin gondardiyi malumata gora ermanilar harbi 
amaliyyatlara hazirla§irlar. Quwalari §u§aya taraf qakarak, onlar 
musalmanlara hticum edirlar. Zangazurun bdyiik bir hisasi qinhb mahv 
edit mi$ dir. Ermani quldur dastalari kandlari dagidir, talayir, insanlari 
olduriir, mal-qaram qaqirdirlar. 

*** 

Ermanibrin burada (Zangaz.qazasi) Andranikin olmasindan istifa- 
da edarak, tez-tez miisalman kandlarina basqinlar etmalari, soygunqu- 
luqlarla ma§gul olaraq, hamim cinsindan va yaqindan asdi olmayaraq 
oldurmabri haqqinda Zangazur qaza raisi Maliknamazaliyevin Raportu. 

3.Zangazur qaza raisinin 3 N°li, 12 ""ya 1918- il tarixli Raportu. 
Ermanibrin Andralinikin ba$qdigi altinda basqinlari haqqinda: Rut, 
Darabas, Aqadu, Vaqudu kandlarinda va musalmanlann qan§iq yayidigt 
Ankli, §ukiir, Malikli, Pulkand, §aki, Qizilciq Qara-Kilisi, Irlik, Paxlilu, 
Darabas, Kiirdlar, Xotanan, Sisyan, va Zabazadur kandbrinin miisalman 
hissabri yandirilib. Qaqa bilmayan ki$i, qadin va u§aqlardan umumilikda 
500 nafar dldiiruliib. dsir dii§an qoca ermaninin sozbrina gora Andranik 
kandiyerli (zangazur) ermanibrinin xahpina asasan yandirib. 

Zangazur Qaza Raisinin 114 Nq-U teleqrami: Andranikin ba$qihgi 
altinda ermanilar tarafindan, ingilis-fransiz missiyasimn vadlarinin aksina 
olaraq, otuzdan yuxan miisalman kandi yandinlaraq mahv edilib, 
amlaklari isa qarat edilmpdir. Kandin qaqmaga macal tapmayan sakinlari 
vahpcasina dogramlmi§dir. Yanvarin 3-da held bir malumat alimb ki, 
ermanilar 4-cii sahanin Razdar kandini verb yeksan edarak tamamila 
dagitdilar, ahalinin bir hissasini qirdilar. - Ermanilar biitiin giinahlan 
Andranikin va onun qo§un dastabrinin iistiina atirlar. 


- 35 - 


25. Zangazur qaza raisinin Ganca Qubernatoruna 15 dekabr 1918- 
ci il tarixli 745 JVsli raportu. (Qon.pt kandlarin ermanilari musalman 
kandlarindan Olidarani, Marzaqati va Tuqutu darmadagin etdarak, od 
vurub yandirdilar; Niivadi va Eynazur kandlari isa hal-hazirda miihari- 
saya alimb va ata§ altindadir. 

Zangazur Qaza Raisinin - Ganca Qubernatoruna 29 dekabr 1918-ci 
il tarixli 809 JVsli raportu. 

Aqarak kandinin ermanilari musalman kandi Xa.pabt at a. pa tutub, 60 
ba§ iri buynuzlu mal-qaram qovub apanb, xa§dabalilardan bir nafar 
olduriilub, ikisi yaralamb. 

30. Zangazur qaza raisinin General-Qubernatora 29 dekabr 1918-ci 
il tarixli 795 JVsli raportu. Acakand, Arpagadik, Tesxarab va ba$qa ermani 
kandlarinin sakinlari musalman kandlarindan Dataqat va Firicana hu-m 
ediblar, onlari at a. pa tut-r, be§ nafari oldiirarak, 48 ba§ iribuynuzlu mal- 
qaram va 25 keqini apanblar. 

31. Zangazur qaza raisinin Ganca Qubernatoruna 29 dekabr 1918- 
ci il tarixli 816 JVsli raportu. 

Qon.pt kandlarin ermanilari mal-qaram qovub aparmaq maqsadila 
mamazi suriisuna basqin ediblar, lakin geri otuzdurulublar. 

Ganca Qubernatorunun 6 yanvar 1919-cu il tarixli 152/10 JVsli 
teleqrami. 

Zangazur Qazasimn miidiri teleqraf edir ki, ingilis-fransiz missiya- 
simn Gorusa galmasina baxmayaraq, ermanilar biitiin qaza boyu musal- 
man kandlarina hiicum edirlar, sakinlari dograyir, amlaklarim talan edir, 
evlarini yandirirlar. Basqinlar naticasinda a.pigtdakt kandlar talan edilib 
va yandirilib: Razdara, Askarla, Valyalar. Kiqiklu, Sobi va ba.pja kandlar 
isa at a. pa tutulurlar. 

Zangazur Qaza Raisinin 114 JVs-li teleqrami: Andranikin ba^qihgi 
altmda ermanilar tarafindan, ingilis-fransiz missiyasimn vadlarinin aksina 
olaraq, otuzdan yuxan musalman kandi yandirilaraq mahv edilib, 
amlaklan isa qarat edilmi.plir. Kandin qaqmaga macal tapmayan sakinlari 
vah.pcasina dogranilmiplu: Yanvann 3-da bela bir malumat alimb ki, 


- 36 - 


ermanibr 4-cii sahanin Razdar loud ini yerla yeksan edarak tamamib 
dagitdilar, dhalinin bir hiss as ini qirdilar. - Ermanibr biitiin giinahlari 
Andranikin va onun qo§un dastalarinin iistiina atirlar. 

25. Zangazur qaza raisinin Ganca Qubernatoruna 15 dekabr 1918- 
ci il tarixli 745 JVsli raportu. Qon§u kandlarin ermanilari musalman 
kandlarindan dlidarani, Marzaqati va Tuqutu darmadagin etdarak, od 
vurub yandirdilar; Niivadi va Eynazur kandlari isa hal-hazirda 
muharisaya ahnib va ata§ altindadir. 

Zangazur Qaza Raisinin - Ganca Qubernatoruna 29 dekabr 1918-ci 
il tarixli 809 JVsli raportu. 

Aqarak kandinin ermanilari musalman kandi Xa§tabi ata§a tutub, 60 
ba§ iri buynuzlu mal-qaram qovub apanb, xa§dabalilardan bir nafar 
dldiiriilub, ikisi yaralamb. 

30. Zangazur qaza raisinin General-Qubernatora 29 dekabr 1918-ci 
il tarixli 795 JVsli raportu. Acakand, Arpagadik, Tesxarab va ba§qa ermani 
kandlarinin sakinlari musalman kandlarindan Dataqat va Firicana hu-m 
ediblar, onlari ata§a tut-r, be§ nafari oldiirarak, 48 ba§ iribuynuzlu mal- 
qaram va 25 kegini apanblar. 

31. Zangazur qaza raisinin Ganca Qubernatoruna 29 dekabr 1918- 
ci il tarixli 816 JVsli raportu. 

Qon§u kandlarin ermanilari mal-qaram qovub aparmaq maqsadila 
mamazi suriisuna basqin ediblar, lakin geri otuzdurulublar. 

Zangazur Qaza Raisinin Ganca Qubernatoruna 18 yanvar 1919-cu 
il tarixli 3 JVsli raportu. 

1 1918-ci il dekabrin ermanibr 30-da Bollaraqur kandina oram 
dagitmaq maqsadi ib basqin ediblar, lakin musalmanlar tarafindan geri 
otuzdurulublar, bir musalman olduriilub, ikisi yaralamb va 40 ba§ 
iribuynuzlu mal qara, 20 ba§ xirda buynuzlu mal qara qovulub apanlib. 

39. Zangazur Qaza Raisinin Ganca Qubernatoruna 18 yanvar 1919- 
cu il tarixli 2 JVsli raportu. 

3-cii sahada qon§u kandin ermanilari Emzalu kandina basqin 
ediblar, onu ata§a tutublar, lakin geri otuzdurulublar. 


- 37 - 


Zangazur Qaza Rdisinin Ganca Qubernatoruna 28 yanvar 1919-cu 
il tarixli 180 JVsli raportu. 

Behind sahada Kiqi-Dorab darasinda yerlayan Kiratag, Kovyut, 
Qarabay Baharlu, Kiqi, Da§ba§i va ba$qa musalman kandlari ermani 
quldur dastalari va Andranikin dastalarindan yilz nafardan ibarat bir 
boluyun i§tiraki da miihasira vaziyyatinda saxlamlmaqdanr. Ikinci 
sahanin ermani kandi Gerinzorun kand yolunda pusqu quran ermanilar 
Agarlu va Malxalaf darasi ilayol gedan musalmanlari ataya tuturlar. 

42. Zangazur Qaza Raisinin Ganca Qubernatoruna 4 fevral 1919-cu 
il tarixli 229 JVsli raportu. 

4-cii sahanin pristavi tarafindan Giik-Qifaq kandini sakinlarindan 
Abbas Cavad oglu va Nabi Nacafli va bir da Kedekli kand sakini Niyazali 
§ukur oglu Katar zavodlarina ordaki ermani Milli §urasina gondariliblar. 
Onlardan yalmz dbyillmip va yaralanmi§ Niyazali §iikur oglu geri 
qayidib, iki nafarinin isa aqibati malum devil, onlar atlan ila birlikda 
orada saxlamliblar. 

43. Zangazur Qaza Raisinin Ganca Qubernatoruna 28 yanvar 1919- 
cu il tarixli 138 JVsli raportu. 

3-cii sahada ermanilar, Akarak va Qarababa kandinin sakinlari bu 
il yanvarin 21-da Xo§tabanhlarin qoyun suriisuna hiicum edarak onu 
qovub aparmaga qalipblar, lakin geri otuzdurublar. 

44. Zangazur Qaza Raisinin 21 yanvar 1919-cu il tarixli 94 JVsli ra- 
portu. 

1981-ci il dekabnn sonunda Qaraqiman kandi Akrak, Sirkatak v 
Ucanis ermani kandlari tarafindan darmadagin edilib, qeyd edirik ki, yed- 
di musalman dlduriilmu§dur. 

Zangazur Qaza Raisinin Ganca Qubernatoruna 4 fevral 1919-cu il 
tarixli 221 JVsli raportu. 

Ikinci sahanin Geranzur ermani kandinini sakinlari silahlardan ata§ 
aqmaq giicuna Qaraqurdlulan dz kandindan qovaraq, onlarin bagla- 
rindaki agaclan dograyaraq, mahv edirlar, ahaliya kanda girib gixmaga 
irnkan vermirlar; biitiin bunlardan ba§qa isa Malxala kandina Akara 


- 38 - 


gayindan gedan yolu aramsiz olaraq baglayirlar, miisalmanlarin sarbast 
gedi§-gali§ina angal toradirlar. 

47. Zangazur Qaza Raisinin Ganca Qubernatoruna 4 fevral 1919-cu 
il tarixli 222 JVsli raportu. 

Ikinci sahada ermanilar, Dolqi va Xazabut kandinin sakinlari Mii- 
sulmanyarlilarla ati§maya ba$layaraq, hamin kandin sakinlarina maxsus 9 
taya otu yandirdilar. 

48. Zangazur Qaza Raisinin Ganca Qubernatoruna 4 fevral 1919-cu 
il tarixli 231 N°li raportu. 

4-cii sahada ermanilar, namalum qon§u kandlarin sakinlari, 
Karayan kand sakini Eyvaz Heydar oglunun otlaq sahasina hucum ediblar, 
onu dldiirub 16 ba§ iri buynuzlu mal-qarasim va bir e§§ayini qovub 
apariblar. 

Budan ba$qa ermanilar avvalki hucumlan naticasinda yiyasiz qal- 
ma§ miisalman kandlarina takrar qayidaraq, basqinlardan sag qalan 
evlari dagidirlar. 

49. Zangazur Qaza Raisinin 2 fevral 1919-cu il tarixli N°li (nom- 
rasiz) dindirf protokolu. 

Dovorus kand sakini dmir Muxtar oglu bela ifada verib ki, o Dorta- 
lili dliyev Rustam oglu ila, miisalman kandlari dagiddib talan edildikdan 
sonra, Xotanam kandinin ermanilarinin yamnda ndkargiliya qalddar. Bu 
yaxinlarda ermanilar Gorusdan kandi musalmanlardan tamizlamak barada 
gdstari§ aliblar - ya oldiirmak, ya da ki, miisalman rayonlanna qovmaq. 
Buna gora da onun yoldap dliyev Riistami dldiirdiilar, onu isa u$aq 
oldugu iigiin rahm etdilar, sonra isa o dzii qagib camm qurtadi. 

Fsrac bay onca Badircahan bayim Mustafa aga qizi Sancali- 
Cavan§irla, sonra Asiyabayim xamm Axundova ila aila qurmu§du. Hasan 
bay adli oglu vardi. 

Hasan bay Farac bay oglu 1888-ci ilda Cabrayil qazasmm 
Pirahmadli kandinda diinyaya boy gdstarmi§di. Ibtidai tahsilini molla 
yamnda almi§di. Yelizavetpol (Ganca) 6 illik §ahar maktabini bitirmi§di. 
16 oktyabr 1909-cu ilda Yelizavetpol Daira Mahkamasinda 2-ci daracali 


- 39 - 


daftarxana xidmatqisi kimi i§a ba§lami§di. Sonra Qaryagin qazasma, 
diinyavi mahkamaya dayi§ilmi§di. 

Karbalayi Mehdi bayin iiqiincii oglu Muxtar bay 1876-ci ilda 
Cabrayil qazasmm Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Ibtidai tahsilini 
molla yamnda almi§di. Sonra Qargabazar kand maktabinda oxumu§du. 
Dovlat idaralarinda qulluga ba§lami§di. 1906-ci ilda Qaryagin qaza 
idarasinda qah§irdi. 

Muxtar bay Maliknamazaliyev miilki ginlar ila va medallarla taltif 
olunmu§du. 

Karbalayi Mehdi bayin dordiincii oglu Dada§ bay 1880-ci ilda 
Cabrayil qazasmm Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Ibtidai tahsilini 
molla yamnda almi§di. Sonra Qargabazar kand maktabinda oxumu§du. 

Agaki§i bayin ikinci oglu Mammad bay 1839-cu ilda Xirdapara- 
Dizaq mahalimn Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Mollaxanada 
tahsil almi§di. Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran kcgirirdi. 

Agaki§i bayin iiqiincii oglu 0sad bay 1851-ci ilda §u§a qazasmm 
Varanda sahasinin Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Mollaxanada 
tahsil almi§di. Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran kcgirirdi. 

*** 

Rahim bayin ikinci oglu §amil bay 1809-cu ilda Xirdapara-Dizaq 
mahalimn Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Mollaxanada tahsil al- 
mi§di. Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran keqirirdi. 

§amil bayin Qasim bay adli oglu vardi. 

Qasim bay §amil bay oglu 1827-ci ilda Xirdapara-Dizaq mahalimn 
Pirahmadli kandinda dogulmu§du. Mollaxanada tahsil almi§di. Ozal 
miilkiinii idara etmakla giizaran keqirirdi. 

Qasim bayin Babaki§i bay, Balaki§i bay, Xanki§i bay, Rahim bay 
adli oglanlan vardi. 

Babaki§i bay 1 853-cii ilda §u§a qazasmm Varanda sahasinin 
Pirahmadli kandinda diinyaya galmi§di. Mollaxanada tahsil almi§di. Ozal 
miilkiinii idara etmakla giizaran keqirirdi. 


- 40 - 


Babaki§i bay in Qasim bay adli oglu vardi. 

II Qasim bay Qasim bay oglu Maliknamazaliyev 1885-ci ilda 
Cabrayil qazasimn Pirahmadli kandinda dogulmu§du. Mollaxanada tahsil 
almi§di. Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran kesirirdi. 

Qasim bayin ikinci oglu Balaki§i bay 1855-ci ilda §u§a qazasimn 
Varanda sahasinin Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Mollaxanada 
tahsil almi§di. Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran kcgirirdi. 

Balaki§i bayin ismayil bay adli oglu vardi. 

ismayil bay Balaki§i bay oglu Maliknamazaliyev 1884-cii ilda ilda 
Cabrayil qazasimn Pirahmadli kandinda dogulmu§du. Mollaxanada tahsil 
almi§di. Ozal mulkiinii idara etmakla giizaran kcgirirdi. 

Qasim bayin iigiincii oglu Xanki§i bay 1858-ci ilda §u§a qazasimn 
Varanda sahasinin Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Mollaxanada 
tahsil airmail. Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran kcgirirdi. 

Qasim bayin dordiincii oglu Rahim bay 1860-ci ilda §u§a qazasimn 
Varanda sahasinin Pirahmadli kandinda anadan olmu§du. Mollaxanada 
tahsil airmail. Ozal miilkiinii idara etmakla giizaran kcgirirdi. 


- 41 - 


0nvar CINGlZOGLU 


MOLLA M0H0MM0D1N TOR0M0L0R1 
(Cafarovlar, Yiizba§ovlar) 

Bu soyun ulu babasi Mahammaddir. Mali am mad XVIII yiizilin 
sonu, XIX yiizilin oniinda §u§a §aharinin Saatli mahallasinda ya§ami§di. 
ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Sonra madrasada oxumu§du. 
Mahallalarinin dini i§lari ila ilgilanirdi. 

Molla Mabammad Mahammadqasim aga Ibrahimxalil xan oglu 
Sancali-Cavan§ira xidmat etmi§di. Onun raiyyatlari arasmda qeyd olunub. 

Molla Mahammadin Cafar, Yiizba§i adli oglanlan vardi. 

Cafar Molla Mabammad oglu 1803-cii ilda §u§a §aharinda anadan 
olmu§du. Ibtidai tahsilini atasmdan almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 
Miiqaddas Karbala toipagim ziyarat etmi§di. 

Karbalayi Cafarin toramalari Cafarov soyadmi da§iyirlar. 

Karbalayi Cafar §ahribanu ila aila qurmu§du. Rustam, Abi§, 
Olasgar, Baba adli oglanlan vardi. 

Rustam Karbalayi Cafar oglu 1837-ci ilda §u§a §aharinda dogul- 
mu§du. Ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 
Miiqaddas Karbala toipagim ziyarat etmi§di. 

Karbalayi Riistamin Cafar, Habib adli oglanlan vardi. 

II Cafar Karbalayi Riistam oglu 1879-cu ilda §u§a §aharinda diin- 
yaya galmi§di. Ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul 
idi. Pak Xorasan torpagim, Ma§hadi-miiqaddasi ziyarat etmi§di. 

Ma§adi Cafar Cabrayil qasabasinda diikan i§ladirdi. O, 17 sentyabr 
1913-cii ilda qarda§i Habib, qohumlan Ha§im Karbalayi Abi§ oglu 
Cafarov va Nariman Karbalayi Farhad oglu Yiizba§ovla barabar “irandan 
qa 9 aqmal gatirdiyina gora” iddiasi ila tutulmu§du. Ma§adi Qurban Rahim 
oglu, Ma§adi Yusif Qulu oglu, Karbalayi Sadiq Ma§adi Faraculla oglu 
§ahidlik edib onlan qurtardilar. 


- 42 - 


Karbalayi Riistamin ikinci oglu Habib 1881-ci ilda §u§a §aharinda 
anadan olmu§du. Ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul 
idi. 

Habib Cafarov Cabrayil qasabasinda diikan i§ladirdi. 

Karbalayi Cafarin ikinci oglu Abi§ 1841-ci ilda §u§a §aharinda 
anadan olmu§du. Ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul 
idi. Miiqaddas Karbala torpagmi ziyarat etmi§di. 

Karbalayi Abi§m Ha§im adli oglu vardi. 

Ha§im Karbalayi Abi§ oglu 1869-cu ilda §u§a §aharinda dogul- 
mu§du. ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 

Karbalayi Cafarin iiqiincti oglu Olasgar 1847-ci ilda §u§a §aharinda 
anadan olmu§du. ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul 
idi. Miiqaddas Karbala torpagmi ziyarat etmi§di. 

Karbalayi Cafarin dordiincii oglu Baba 1847-ci ilda §u§a §aharinda 
anadan olmu§du. ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 

* * * 

Molla Mahammadin ikinci oglu Yiizba§i 1804-cii ilda §u§a 
§aharinda anadan olmu§du. ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. 
Ticaratla ma§gul idi. Miiqaddas Karbala torpagmi ziyarat etmi§di. 

Karbalayi Yiizba§mm toramalari Yiizba§ov soyadim da§iyirlar. 

Karbalayi Yiizba§i Xeyransa va Badirla diinya evina girmi§di. Far- 
had, Ohmad, 0sad, §irin adli oglanlan, §ahnisa, §araf adli qizlan vardi. 

Farhad Karbalayi Yiizba§i oglu 1837-ci ilda §u§a §aharinda do- 
gulmu§du. ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 
Miiqaddas Karbala torpagmi ziyarat etmi§di. 

Qa9aq Nabi Karbalayi Farhad Yiizba§ovun nokari olmu§du. 

Karbalayi Farhadm Nariman adli oglu, Qiymat adli qizi vardi. 

Nariman Karbalayi Farhad ogluYiizba§ov 1873-cii ilda §u§a §aha- 
rinda diinyaya galmi§di. ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla 
ma§gul idi. O, Zangazur qazasimn Xocahan kandinda diikan i§ladirdi. 


- 43 - 


Nariman Yiizba§ov ma§hur "Difai" tagkilatinin, Qarabag maclisinin 
iizvii olmu§du. Co b ray 1 1 komitosi sayca iri komito idi. Onun Cabrayilda, 
habclo Xocahan vo Genlik kondlorindo §obalari vardi. Cabrayil §obasinin 
(izvlori Co for Omiraslan oglu, Mahmud Qarayagdiyev, Adi§irin Oliycv, 
Ma§adi lbi§ Ismaydov, Ma§adi Mammad Hasanov, Ma§adi Dada§ 
Safarov, Suleyman Imamverdiyev va Tahmaz Nacafquliyev, Xocahanda 
Haci Cafar bay Xocahanski, Nariman Yiizba§ov, Ma§adi Aslan bay 01i- 
bayov, Gbdiirrahman Safarov, Karbalayi Ba§ir Mammadov, Ma§adi Ziil- 
fiiqar Osadov, Qanbay Oliyev, Dada§ Haciyev, Ma§adi 01akbar Hiisey- 
nov, Genlikda Haci Seyid Mammad aga Haci Mir Cafar oglu, Seyid 
Hiiseyn Riza oglu, Firidun bay Sultanov, Ziilfuqar Ma§adi §arif oglu, 
Mammad Karbalayi Mammadyar oglu, 0hmad Haci Mammadbagir oglu, 
Mammadali Karbalayi Glasgar oglu, Ma§adi Yusif Quliyev, 0mrah 
Karbalayi Rustam oglu, Karbalayi Mammad Karbalayi Ra§id oglu, Ba§ir 
Hamid oglu, Mehdi Ma§adi Mahmud oglu idi. Qazamn biitiin kand 
komitalari markazi (Agdam, Barda, Cabrayil va s.) komitalara, onlar isa 
oz novbasinda §u§a komitasina tabe idi. 

Narimamn iskandar adli oglu vardi. 

iskandar Nariman oglu Yiizba§ov 1924-cii ilda §u§a §aharinda diin- 
yaya panah gatirmi§di. Narmaniyya maktabinda oxumu§du. II Diinya mii- 
haribasina yollanmi§di. 

iskandar Yiizba§ov 21 mart 1943-cii ilda cabhada halak olub. 

Karbalayi Farhadm qizi Qiymat 1875-ci ilda §u§a §aharinda diinya- 
ya boy gostarmi§di. 

Qiymat Ba§ir Yiizba§ovla aila qurmu§du. 

Karbalayi Yuzba§mm ikinci oglu 0hmad 1839-cu ilda §u§a §aha- 
rinda anadan olmu§du. ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Ticaratla 
ma§gul idi. 

Ghmadin Suleyman, Salah adli oglanlan vardi. 

Suleyman 0hmad oglu 1863-cii ilda §u§a §aharinda dogulmu§du. 
ibtidai tahsilini molla yamnda almi§di. Sonra §u§a Real maktabinda oxu- 
mu§du. Qaza idarasinda fali^irdi. Vergi miifatti§i vazifasinda i§lami§di. 
Bir miiddat da vakillik etmi§di. 


- 44 - 


Suleymamn Hilal adli oglu vardi. 

Ohmadin ikinci oglu Salah 
1865-ci ilda §u§a §aharinda anadan 
olmu§du. ibtidai tahsilini molla ya- 
nmda almi§di. Ticaratla ma§gul idi. 

Miiqaddas Karbala torpagim ziyarat 
etmi§di. 

Karbalayi Yiizba§mm iiqiincii 
oglu Osad 1840-ci ilda §u§a §aha- 
rinda anadan olmu§du. Ibtidai tah- 
silini molla yanmda almi§di. Tica- 
ratla ma§gul idi. Miiqaddas Makkayi-miikarrami ziyarat etmi§di. 

Karbalayi Yuzba§mm dordiincii oglu §irin 1852-ci ilda §u§a §aha- 
rinda anadan olmu§du. Ibtidai tahsilini molla yanmda almi§di. Ticaratla 
ma§gul idi. Miiqaddas Makkayi-miiazzami ziyarat etmi§di. 

Haci §irinin §u§a §aharinin Saatli 
mahallasinda iiqmartabali evi, hayati, bagsasi, 
bostam vardi. Qon§ulan §arqdan Ma§adi 
Mahammad va Ma§adi Mustafa Hiiseynqulu 
oglanlari, §imaldan Karbalayi Olasgar 
Karbalayi Cafar oglu, Ma§adi Cafar Karbalayi 
Rustam oglu, canubdan Haci Osad Yiizba§ov 
idi. Qarda§i oglu Nariman Yiizba§ov 11 iyul 
1 904-cii ilda onu mahkamaya verib evdan pay 
istayirdi. iddia edirdi ki, ev onlara babalan 
Karbalayi Yiizba§i Molla Mahammad oglun- 
dan qalib. 

Haci §irin Hacarla aila qurmu§du. Omir, Hiiseyn va Babir adli 
oglanlari vardi. 

Omir Haci §irin oglu Yiizba§ov §u§a §aharinin Saatli mahallasinda 
anadan olmu§du. 

Haci §irinin ikinci oglu Hiiseyn §u§a §aharinin Saatli mahallasinda 
dogulmu§du. 



Haci Sirin Yiizbasov 



dmir Yiizbasov yaxinlari ih 


- 45 - 



Haci §irinin i^iincu oglu Bobir §u§a §ohorinin Saatli mohollosindo 
diinyaya golmi§dir. 



dmir Yiizba§ov Hiiseyn Yiizba§ov Bdbir Yiizbafov 


- 46 - 






Aih tarixgdldri 


Onvar CINGlZOGLU 
SlQQOTULlSLAM AlLOSl 

Siqqatiilislam nasli Tabrizin bir elm oh 1 i ai lolorindondir. Bu ai lo 
Xorasandan galib Tabriza yerla§mi§dir. Aila silsilasi; Mirza Oli aga ibn 
Haci Mirza Musa aga bin Haci Mirza §afi aga Sadr bin Mirza Maham- 
madcafar Sadr bin Mirza Mahammad§afi bin Mirza Yusif bin Mirza 
Maha mm adali. 

Dordiincii caddi Mirza Mahammad§afi (7-1766), Nadir §ahm $ag- 
da§idir. Nadir §ah, farmanla onu Mansab-i Mustovfigari-i Dariis-Saltana-i 
Tabriza gatirmi§dir. 


Mirza 01i Siqqatiilislam 

Mirza Oli Mirza Musa oglu Siqqatiilislam 
1277-ci ilda h. q. (1860 m.) ilinda Tabriz §aha- 
rinda anadan olmu§dur. Anasi Telli xanim Tab- 
rizin motabar ailalarindan biri olan §alfilardan 
idi. Atasi Musa ibn M ah am mad ibn §afi ma§hur 
bir ruhani ailasindan gixmi^di. 

Anasi hala cavan vaxtlardan vafat etmi§ 

Mirza Oli oz u§aqliq dovriinii 90 X agir va aziy- 
yatli kcgirmi^dir. Nahayat, “Xanqizi” laqabli 
Nu§afarin adli nanasinin himayasinda ya§aya- 
raq, hartarafli qaygi goriir va ibtidai tahsil al- 
diqdan sonra Otabatda 9 il oxuyur va 1308-ci h.q (1880 m.) ilda vatanina 
qayidir. O, iisul, fiqh, hikmat, kalam, adabiyyat, riyaziyyt, tarix va niicum 
elmlarinin miikammal oyarmi§di. 



- 48 - 




Mirza Oli Siqqatiilislam hartarafli biliya malik idi, bir sira elmi, 
badii asarlar yazmi§ va tarciimalar etmi§dir. Onun yazilan a§agidaki §a- 
kilda tasnif edilibdir: 

1. Lallar kitab 9 asi 1326 h.q (1908 m) ilinda gap olan bu asar 
muallifm oziinun dediyi kimi, onun “qalbi maslaki”, yani siyasi 
manifestidir. 

2. Teleqraflar macmuasi. Tabrizda ma§ruta ugrunda vuru§malar za- 
mam Vasmunc qasabasindan Tehrana vurdugu teleqramlarm macmudur. 

3. “Bassul-§ikva”nm tarciimasi, Obiilnasr Mahammad bin Obdiil- 
cabbar Olabinin haman adda asarinin tarciimasidir. Azarbaycan valisi 
Omimizam Karrusinin xahi§i ila tarciima etdiyi bu asar an gozal tarciima 
niimunasi sayilmaqla yana§i, burada tarciimanin nazari masalalari 
barasinda Siqqatul-islamm gox qiymatli fikirlari vardir. 

4. “izahul-axbar” (“Xabarin izahi”) tadqiqi-tarixi bir kitabdir. 

5. “Tarixi-amkaneyi-§arifa va ricali-barcasta” (“§arafatli yerlarin va 
gorkamli §axsiyyatlarin tarixi”). Iki hissadan ibarat olan bu kitabm birinci 
bolmasinda Tabrizdaki Seyidhamza, Eynali va Zeynali, Sahibiilamr yerla- 
rinin tarixindan bahs olunur; ikinci hissada isa Tabrizda ba§ veran 
zalzalarin xarabkarligi va (J'imal Baginm salmmasi ahamiyyati barada 
sohbat gedir. 

6. “Maratiil-kiitub”, ya “0smaul-kutub” (“ kitablar guzgiisii, ya “Ki- 
tablarm adlan”). Yeddi cilddan ibarat olan bu asar adib §ah asari sayilir. 

7. Maktub va maqalalari. Bu asar qiyamatli sanadlar va ramzi 
yazilardan ibaratdir. Tadqiqad 9 ilar bu yazilan M.0. Talibovun “duzlu ya- 
zilari”na ox§adirlar. 

8. “Kitabi-tahsili-zeyci-hindi” (“idn astranomiyasmm asanla§dml- 
masi haqda kitab”). Admdan da malum oldugu kimi, niicumdan bahs edan 
asardir. 

9. “0gar millat” va ya “0gar biz azarbaycanlilar raflat etsak”. 

10. “Siyasati-nelamiyya”. 

11. “Seyidhamza va §ahali tagi tarixi”. 


- 49 - 


12. “Vaqoni-millat be koca miravad” (“Mi Hat in vaqonu haraya ge- 
dir?”). Sonra mibllif bunun admi “Millatin balonu haraya gedir?” et- 
mi§dir. 

13. “Ziilmu-valid ve valad” (“Naslindan-nasib zulm”). Qadim arab 
dilinda yazilmi§ eyni adli bir kitabm tarciimasidir. 

14. “Risaleyi-siyasat”. “Siyasati-islamiyya”dan ba§qa bir kitab- 

gadir. 

15. “Ma§ruta, ya mama”. Tabrizin miirtace movqe tutan Da vagi 
mahalladinda “islamiyya”gilarin tanqidina dairdir. 

16. “Ha§iyalar va §arhlar”. 

17. “Elmi-rical” (“Dovlat §axsiyyati haqda elm”). 

18. “Cangi-xiisusi” (Xiisusi muhariba”). Bu asar hala alda yoxdur. 

19. “Kitabi-macmali-havadisi-yovmiyyeyi-ma§ruta” (“Ma§rutanin 
giindalik hadisalari macmuu haqda kitab”). Ma§ruta hadisalari barada 
giindalikdir. 1324 h.q. (1906 m) racab aymdan 6 maharram 1330-cu h.q 
(1911 m.) racab aymdan 6 maharram 1330-cu h.q. (1911 m.) ilina qadar 
dovrii ahata edir. 

20. §eirbri. Bunlar kiill halda hala toplanmi§dir. 

Gozlarim 

Yaginda bir gdz aqmadi biqara gozlarim, 

Yamnda bir doyunca baxayara gozlarim, 

Qox baxca ziilfuva, ona eyb etma, tizvu var, 

Af sinana baxanda, dii§iib qara gozlarim. 

Bilmam ki, hansi uzvunayarin nazar salim, 

Bir qara qd goniil, qalib avara gozlarim, 

Yardan falak sitamla ayirsa, hayatidan 
Gdz ortmaram ki, dismay a agyara gozlarim. 

Mirza Razi Tabrizi 

Qacarlar hakimiyyatinin ilk ddvrlarinda faaliyyat gostaran tamnmi§ 
katib, xattat va adib Mirza Razi, yaxud Mirza Mahammadrazi Tabrizi sufi 


- 50 - 


tariqatina bagli ailabrdan idi. Lakin bu etiqad onun va atasimn dovbt 
i§larinda yiiksak vazifalara 9 atmasma hec da mane olmami§dir. Bela ki, 
Mirza Razinin atasi Mirza §afi Siirxabi Tabrizi Nadir §ah zamamnda 
Azarbaycanda vazir va maliyya islarina baxan masul §axs olmu§dur. 

Mirza Razi Mirza Mahammad§afi oglu 1745-ci ilda anadan 
olmu§dur. Atasi vafat etdikdan sonra avvalca Karim xan Zandin maliyya 
islarina baxan katibi olmu§, ondan sonra, yani Agamahammad §ah 
Qacarm dovrunda da hamin vazifada faaliyyat gostarmi§dir. Mirza Razi 
dovlatin maliyya islarini yerina yetirmakla barabar, xos xatta malik 
oldugundan §ahm verdiyi hokm, farman va ba§qa rasmi sanadlari, risala 
va maktublan da yazirdi. Bunlar arab, fars, turk va cigatay dillarinda 
qalama almmi§dir. 

O, Fatali §ah hakimiyyatinin ilk illarinda artiq ma§hur idi, sarayda 
hormat sahibi idi. §ahm sarancami ila avvalki i§larindan alava diplomatik 
sanadlar tartibi i§ina, daftarxana raisi vazifasina tayin olunmusdu. Tarixci 
Nadir Mirza Badiuzzaman ozuniin “Tarix va cografiyi-dariissaltaneyi- 
Tabriz-be zamimeyi-sahri-hali bozorqon” asarinda yazir ki, Mirza Razi 
hatta salam verdiyi zaman onun kamarindan almas xancari va kagiz lula 
asilmi§ olardi 5 . 

O zamanlar Mirza Raziya mashur tarix 9 ilardan Mirza Obdiilkai im 
va Qbdurrazzaq bay Dunbili ila birlikda Iran tarixini yazmaq tap§irilmisdi. 
Sohbat birga amayin mahsulu va aslinda muallifi Mirza Razi olan 
“Ziynat-uttavarix” asarindan gedir. Fatali §ah Qacarm gostari§i ila 
yazilmi§ asarda Kayyumarsdan Fatali §aha qadarki tarixi dovrdan bahs 
olunur. Qeyd etmak lazimdir ki, bu kitab Fatali §ah Qacar tarafmdan 
bayanilarak, yiiksak qiymatlandirilmi§dir. 

Mirza Razi 1805-ci ilda Abbas mirzanin tap§mgi ila Fransiz dilinda 
yazilmis Fransa-Avstriya va Rusiya muharibabrindan bahs edan kitabm 
tiirkcaya tarcuma edilmi§ variantim fars dilina 9 evirmisdir. Bunlardan 
alava o, “Esq va ruh”, “Flusn va dil” risalalarini xo§ xatla yazmi§dir. 


5 Nadir mirza, Tarix va cografiye dar-iis-saltaneye Tabriz, Tabriz, “Setodah”, 
1373., s. 26. 


- 51 - 



Mirza Razinin mashur yazilarmdan biri da Fatal i §ahm I Napoleona 
yazdigi geni§ maktubudur. Maktubun tam matni Farhad mirzanin “Zanbil” 
kitabmda verilmisdir. (85, s. 27-31). 

Mirza Razi “Banda” taxallusu ila §eirlar yazmisdir. Bu §eirlar Azar- 
baycan, arab va fars dillarindadir. Rzaqulu xan Hidayat “Macmaul-fusa- 
ha”da onun 2 qasidasini dare etdirmisdir. Mabammad Fiizuli adina 01- 
yazmalar Institutunda miihafiza olunan ciinglarda da onun §eirlari vardir. 

Mirza Razi 1808-ci ilda, 65 yasmda Tehranda ciyar xastaliyindan 
vafat etmis, Nacafda dafn olunmu§dur. 

Mirza Razinm Rza adli oglu vardi. 

Rza Mirza Razi oglu 1784-cii ilda Tabriz §aharinda ogulmu§du. 
Ibtidai tahsilini atasmdan almi§di. Sonra madrasada oxumu§du. 

Mirza Rza Fatali §aha, Mabammad §aha xidmat etmi§di. Vaziri- 
vazaif vazifasinda xidmat etmi§di. M 6 hta§amulmulk laqabini da§iyirdi. 

Azarbaycan §eyxlarinin ba§fisi Haci Mirza §afi Siqqatulisiam Mir- 
za Razinin amisi ogludur. Navasi Mirza Razi bir cox elmlarda, xususila 
in§a va xattatliqda oz asrinin yegana adami olmusdur. 

Razi - Mirza Razi ma§hur xattat Mirza Razinin navasidir. O, bir 
90 X fanlarda va xususila in§a va xattatliqda oz asrinin yeganasi idi. O, 
hicri qamari 1305) (181 7)-ci ilda vafat etmi§dir. (“01-maasir val-asar”) 


- 52 - 


Soylulann portreti 


0nvar CINGlZOGLU 

0FS0R M0H0MM0DHA§IM MlRZ0 QOVANLI-QACAR 

Mahammadha§im mirza Nurulla m i rza 
oglu 0fsar 1879-cu ilds Sabzivar §aharinda 
diinyaya galmi§di. Mukammal madrasa tahsili 
almi§di. Haci Mirza Hasan Hakim va Haci 
Mirza Hiiseyn Sabzivarinin §agirdlarindan idi. 

Mahammadha§im mirza Ofsar Obul- 
hasan mirzanin vafatmdan sonra Sultan 0hmad 
§ah Qovanli-Qacarm fannam ila $cyxarrais 
laqabi da§iyirdi. 

Mahammadha§im mirza 0fsar 1 893-cu 
ilda diktator relimla miibarizasina gora miiha- 
kima edilmi§, avvalca Ma§hada, sonra A§qa- 
bada siirgun edilmi§di. 1905-1907-ci illar Ma§ruta harakati dovriinda 
irana qayitmi§di. Ma§hadda adabi damaklar ta§kil etmi§di. 

Mahammadha§im mirza 1911 -ci ildan 1924-cii iladak Iran Milli 
Maclisin iizvii olmu§du. 1933-cii ilda iran Milli Maclisin sadr miiavini 
vazifasinda 9 ali§rm§di. 

Mahammadha§im mirza bir miiddat Xorasan ayalatinin Maarif va 
Ovqaf idarasinin raisi olmu§du. 

Mahammadha§im mirza 0fsar §air idi. O, awalca §arq yaradicihq 
tipina meyl gostaran bir §air kimi Sabzivar adabi maclislarda formala§mi§di. 
Manbalarindan malum olur ki, §air boyiik divan yaratmi§, qazal va qasidalar 
miiallifi kimi §ohratlanmi§dir. O, Qacarlar dovriiniin gorkamli ictimai-siyasi 
xadimi va istedadli §airlarindan biri olmu§dur. iran adabiyyatmda daha 90 X 
novator carayammn gorkamli niimayandasi kimi ta ni nr ms di. 



Mahammadha^im mirza 
Ofsar 


- 53 - 





Ma§ruta harakatmdan sonra adabiyyatda milli va realist-diinyavi 
motivlar apanci movqeya gixmi!jdir ki, Ofsar bu donamin niimayandala- 
rindan sayilir. 

Mahammadha§im mirza Ofsar lirik- didaktik xarakterli 8 min §eirin 
miiallifidir. 

Mahammadha§im mirza Ofsar 1940-ci ilda vafat edib. Tehran 
atrafmdaki Imamzada Abdulla gorgahmda dafn edilib. 

Odabiyyat 

l.Borqei, Mahammadbagir, Siihanvarane nameyi miiaser, t. 1, 
Tehran, 1329 h. q. (1950); 

2Tshaq, Mahammad, Siihanvarane Iran dar asre hazer, t. 2, Dehli, 
1355 h. q. (1937); 

3. Yasami, Ra§id, Odabiyyate-miiaser, Tehran, 1316 h. q. (1937); 

4. £ingizoglu Onvar, Qacarlar va Qacar kandi, Baki, “§u§a”, 2008, 
334 sah. 


- 54 - 


Unliibr 


UBEYDULLAH OHRAR 

Nasiraddin Ubeydullah ibn Mahmud a§-$a§i as-Samarqandi (d.1404 
- 6. 1490) - Naq§ibandi §eyxi. 


Adi Ubeydullah ibn Mahmud 
bin §ihabaddindir. Atasi Mahmud 
§a§i, dovriinun alimlarindan vali bir 
zat idi. Anasi xalifa Omari n soyun- 
dandir. Ohrar laqabiyla va Da§kandi 
nisbasiyla tanmmi§dir. Turk is tan in 
bugiin da an ?ox ziyarat edilan boytik 
valilarindandir. "Silsila-i aliyya" adi 
verilan Naq§bandi yolundaki silsilada 
olan valilarin on sakizincisidir. 

Ubeydullah ibn Mahmud bin 
§ihabaddin 1404-cii ilda §a§ vilaya- 
tinin Bagistan kandinda dogulmu§du. 

Naq§ibandi ananasinda Xaca-i Ohrar kimi tanmir. U§aqligmda ham 
maktabda dars oxudu, ham da akin^likla ma§gul olan atasma yardimqi 
oldu. Iyirmi iki ya§ma $atanda dayisi Xaca Ibrahim onu ali tahsili u?un 
Samarqanda apardi. Burada bir miiddat Movlana Qiitbaddin Sadr 
madrasasinda darslarina davam etdiysa da tasavviifa duydugu meyil 
sababiyla madrasa tahsilini ba§a qatdrra bilmadi. Bu donamda tam§ oldugu 
Naq§ibandi §eyxi Sadaddin-i Qa§qari ila birlikda Nizamaddin Xamu§un 
sohbatlarina qatildi. Samarqandda iki illik iqamatinin ilk ilinda 
Mavaraiinahirin miixtalif §aharlarini dola§ib, Naq§ibandiyya tariqatinin 
onda galan §eyxlarini ziyarat etdi. Ertasi il Heratdan Samarqanda galan va 



- 55 - 




§ah Qasim Onvar deya ma§hur olan Safaviyya §eyxi Seyyid Muinaddin 
Oli Sarabinin sohbatlarindan faydalandi. 

Ubeydullah Ohrar, miiallimlarindan §ah Qasim 0nvarm sohbatinda 
olmasmi bela anlatmi§dir: "Omriimda, Seyyid Qasim Tabrizidan biiyiik 
zat gormadim. Zamamn §eyxlarindan hansma getsam, mana bir nisbat 
hasil olurdu. Faqat bu nisbatlar bir miiddat sonra ke?irdi. Seyyid Qasim 
Tahri zinin sohbatlarinda ela bir tasir va keyfiyat hasil oldu ki, aldan 
buraxmaq miimkiin deyildi. Hiizuruna har gedi§imda, biitiin kainati, 
dairanin markazi misali onun atrafmda doniir va onda yoxluga qovu§ur 
gordiim. Seyyid Qasim Tabrizi, Xaca Bahaaddin Naq§iband hazratlarinin 
sohbatinda olmu§ va nisbatlarini o yoldan almi§. Anla§ildigma gora, 
"Xacagan" yolunda idi. Bir qapiqisi vardi. Kimsa ondan iznsiz hiizuruna 
gira bilmazdi. Qapiqiya; "Buraya na zaman Tiirkistanli bir ganc galirsa, 
ona mane olma! Burax istadiyi zaman manim yamma girsin." deya tanbeh 
etmi§di. Har giin qapisma vanrdim, izn verilmi§ oldugu halda hiizuruna 
iki-ii? giinda bir girardim. Talabalari, mana izn verildiyi halda hiizurlarma 
na iiqiin har giin fixmadigima heyrat edardilar. Seyyid Qasim hazratlarinin 
sohbatlari ?ox dadli va 0 qadar xo§ idi ki, galanlar ayrilmaq istamazdilar. 
Sohbatin sonuna galinca talabalarina verdiyi bir i§ara ila dagilmalanm bil- 
dirirdi. Mani he? bir vaxt hiizurundan qaldirmami§di. Yaxmlarma "Babu" 
deya xitab edardi. Mana; "Babu, sanin adm nadir?" deya sordu. Ubeydul- 
lah (yani Allahm qulu) dedim. "Admin manasmi ger?akla§dir" buyurdu. 

Movlana Fathullah Tabrizi bela anlatmi§dir: "Seyyid Qasimm soh- 
batina 9 ox qatilardim. Tasavviifa ela maraq salmi§dim ki, tasavviifa dair 
inca masalalarin dam§ildagi bu maclisda sabahlardim. Goziima yuxu gir- 
mazdi. Bir dafasinda Seyyid Qasimm sohbatindaykan, i?ariya Xaca Ubey- 
dullah Ohrar girdi. Seyyid Qasim, onu boyiik bir alaqa ila qar§iladiqdan 
sonra, qarib, maarif va acaib b ik matlar dam§maga ba§ladilar. Diqqat et- 
dim, Ubeydullah 0hrarm har ziyarata gali§inda, Seyyid Qasim qeyr-i 
ixtiyari an inca masalalari va sirr bahslarini agardi. O zaman ela hallar 
olurdu ki, ba§qa zaman 0 §akilda olmazdi. Bir giin Ubeydullah 0hrar, 
Seyyid Qasimm maclisindan qalxib gettikdan sonra, Seyyid Qasim mana; 
"Movlana Fathullah! Bu qafilanin dili, sozlari qayat dadlidir. Amma 


- 56 - 


yalmz d in lamakla i§ bitmaz. 0 gar himmat sahiblarinin tamanna etdiyi saa- 
data qovu§maq istarsan, bu Tiirkistanli gancin atayini buraxma! O, za- 
manin bir xariqasi, ddvraninin bir danasidir. Ondan 90X boyiik i§lar, 
tacallilar ziihur edacak va diinya onun valayat nuruyla dolacaqdir." Seyyid 
Qasimm bu sozlarindan, i 9 ima Ubeydullah Qhrann kamal va miidiriklik 
zamanma 9 atma arzusu dii§dii. Sultan 0bu Said zamamnda, Ubeydullah 
0hrar Da§kanddan Samarqanda galdi. Xidmatina daxil oldum. Qisa 
zamanda Seyyid Qasimm i§ara etdiyi iistunluklari onda goriib anladim." 
Ubeydullah 0hrar bela anlatmi§dir: "Bir gun Seyyid Qasim mana; "Babu! 
Zamammizda hikmat va xariqa na U 9 in az zahir olur, bilirmisan? Qunku 
bu zamanda batinin tasfiyasi, qalbin tamizlanmasi 90X az insanda qalmi§- 
dir. Miidirikliya 9 atmaq, batinin, konliin, qalbin tasfiyasi iladir. Batinin 
tasfiyasi, qalbin tamizlanmasi, halal loxma yemakla mumkundur. Bu za- 
manda halal loxma yeyan 90X azdir. Batinini tasfiya etmi§ insan da yox 
kimidir ki, ondan ilahi asrar neca tacalli etsin?" dedikdan sonra bzii ila 
bagli olaraq da; " 01 im tutdugu zaman, takya tikar onun pulu ila ke 9 inir- 
dim. Iflic ke 9 irib, alim tutmaz olduqdan sonra, atamdan qalan kitabxanam 
sataraq, ticarat sarmayasi etdim va onunla ke 9 inmaya ba§ladim" dedi. 

Ubeydullah 0hrar §ah Qasim 0nvardan sonra Samarqanddan 
ayrilib Herata yollandi. Heratda Kiibraviyya §eyxi Bahaaddin Omar, 
Sadaddin-i Qa§qari va Zeyniyya tariqatinin piri Zeynaddin al-Xafi kimi 
sufilarin sohbatlarina qatildi. Heratdaki iqamatinin dordiincii ilinda (1431) 
Qaganiyan tarafdaki Hiilgatu kandina gedib Naq§ibandi §eyxi Yaqub-i 
Qarxiya intisab etdi. U 9 aya yaxm Qarxinin sohbatlarinda i§tirak etdi va 
jjcyxindan xilafat izni alaraq Herata dondii. Ertasi il Da§kandda ir§ad 
faaliyatina ba§ladi, bir yandan da akin 9 ilik va ticaratla ma§gul oldu. 

1451-ci ilda Samarqandi ala ke 9 irib paytaxt edan teymurlulardan 
Obu Said mirzanin davatina gora iyirmi il iqamat etdiyi Da§kanddan 
ayrilaraq Samarqanda yarla§di. Burada da akin 9 ilik va ticaratla ma§gul 
olmaga davam etdi. Mavaraiinnahrin Samarqand, Buxara, Da§kand, Kar§i 
kimi §aharlarinda 90X sayda diikan, bag 9 a, kand, mazra va suvarma kanali 
satm aldi; bunlarm bir qismini mascid, madrasa va ta kk alara vaqf etdi. 
Sultan Obu Saidin yerina ke 9 en oglu Sultan Ohmad mirza ila Da§kand 


- 57 - 


yaxmlarmda §ahruxiyada qeyri-muslim Mogol va Ozbak asgari arasmdaki 
sava§i durdurdu va ban§ baglanmasma §arait yaratdi (1485). Bu arada bir 
90X §axsin islami qabul etmasina vasila oldu. 

Ubeydullah Ohrar 20 
fevral 1490-ci ilda Samar- 
qandda vafat etdi va burada 
dafn edildi. Iki oglu va iki 
qizi olmu§, gerida bir 90X 
vaqf asari va miirid burax- 
mi§dir. Ogullan Mabammad 
Yahya va Mabammad Ab- 
dullah ila Mir 0bdiilavval, 
Faxraddin 01i Safi, Movlana §eyx 0hmad, Seyyid 01i Kiirdi Maqtul, 
ismayil §irvani, Movlanazada Otrari, Isa-yi Fazil Buxari, §eyx Axta, 
Abdullah-i Ilahi, Mabammad Qazi-i Samarqandi va Mahammad Zahid 
Vah§ivari onda galan xalifalaridir. Naq§ibandiyya taqiqati daha ziyada son 
119 xalifasiyla davam etmi§dir. XVIII asrda Mehmed Emin Tokadi 
tarafmdan Mabammad Qazi-i Samarqandi ila Mabammad Zahid Vah§ivari 
eyni §axs zann edilarak Qazi Mahammad Zahid deya bir ad ortaya atilmi§ 
va bu yanli§liq sonraki bir 90X asarda takrarlanmi§dir. Ubeydullah 0hrar 
ila davam edan Naq§ibandiyya silsilasina 0hrariyya adi verilmi§dir. Xalqa 
§axsan yardim edan Ubeydullah 0hrar gancliyinda Samarqandda bazi 
xastalara xidmat etmi§dir. Xalqi sultanlarm zulmiindan qorumaq iiqun 
sultanlarla yax§i miinasibat qurmu§, sava§maga hazir olan hakimlari 
ban§diraraq xalqi qatli-amlardan qorumu§, bir hokmdarm yanmda olub 
onun dina zidd davram§larmi va zulmlarini angallamanin, bir mazlumun 
konliinii xo§ etmanin bo§ ibadatlardan daha iistiin sayildigim soylami§dir. 
Aynca qali^ib qazanmaga onam verir, kimsadan hadiya qabul etmazdi. 

Vahdat-i viicud dii§uncasini manimsayan Ubeydullah 0hrarm soh- 
batlarinda Muhyiddin ibniil-0rabinin asarlarindan sitatlar gatirdiyi soyla- 
nilir. "Fikarat" adli asari bu dii§uncalar i§igmda qalama almmi§dir. Cazba 
amnda soylanan §athiyalari maqul §akilda izah etmaya qali^an Ubeydullah 
“analhaq” demanin asan, “ana”dan (menlik) uzaqla§manm 9atin oldugunu 



- 58 - 


bildirirdi. Miiridin bazan manavi halim itira bilacayini, Island §artlara zidd 
bir soz ya da feilin, bir §axsin qeybatini ctmanin, hatta bir kopayi rahatsiz 
etmanin buna yol aga bilacayini soylardi. Tasavviif yolunda iralilamanin 
olumdan sonra da siirduyuna inanir, sohbatlarinda bazi aya va hadislari 
i§ari yolla agiqlar, masalan, “Unutdugun zaman rabbini zikr et (xatirla)” 
ayasini (al-Kahf 18/24), “Ondan ba§qasrm, ozunii va zikrini unutdugun 
zaman rabbini zikr et” deya agiqlar va bunu, “Allahdan qeyrisini unut- 
madiqca zikrin haqiqatina gatilamaz” deya §arh edirdi. 



Sdnddldr 


i 

■* i 

’*y - y — 

A — ^ ><(»«• J 




I 


Osarlari. 1. Fikarat. Tovhid, fana, kurb, tacalli, zikir, viikuf-i kalbi 
kimi movzulara dair Farsca bir asardir. Bazi kigik maqalalardan ibarat 
oldugu iigiin bu adla amlan asar ehtimalan 1485-ci ilda va ya daha sonra 
qalama almmi§dir. Maqalalardan bir qisminin miiridlara yazilmi§ maktub 
pargalari oldugu anla§ilmaqdadir. Ubeydullah 0hrarm vafat etdiyi 1490-ci 
ilda Samarqandda istinsah edilan bir niisxasi Istanbulda Suleymaniya 
kitabxanasmda qeydlidir (Ayasofya, nr. 2143, vr. 1 6b- 1 5 8b). 0sar 
Da§kandda (Da§kand, 1910) va Hindistanda (Heydarabad, ts. [Matba-i 
Ayin-i Dekken]) yayimlanmi§, Osmanli ddnaminda Xizir bay va Mustafa 
b. Hiiseyn Sadiqi Naq§ibandi tarafmdan iki dafa Tiirk dilina, Mahammad 
Murad Ramzi Minzalavi tarafmdan 0rab dilina gevrilmi§dir. 


- 59 - 



2. Risab-i Havraiyyo (§orh-i Havraiyya). 0bu Said-i 0biil-Hayrm 
“havra” (huribr) kalimosiyb ba§layan Farsca rubaisinin §arhidir. 
Ubeydullah 0hrar rubainin bazi xastabri miialica etdiyini duymu§, mana- 
larmi ara§dirmaga ba§lami§, bu §eirin xastaya bliimii va ax i rati xatir- 
latdigmi, kdnliinda Allah sevgisi olan va Allahm camalim ancaq oldiikdan 
sonra mii§ahida eda bilacayini bilan insanlarm dlumii xatirlaymca boyiik 
sevinc duyduqlanm, bu psixoloji rah atl am an in xastaliyin yax§ila§masma 
yardim etdiyini anlami§dir. 0sari ilk dafa Jukovski "0srariit-tevhid fi 
makamati§-$eyx 0bi Said"in alavasinda (Sankt-Peterburq, 1899, s. 488- 
493), daha sonra Said-i Nafisi "Siihanan-i Manzum-i Ebu Said-i Ebiil- 
Xeyr" adli asarin igindo (Tehran, 1334 h§., s. 126-131), son olaraq Arif 
Nev§ahi Islamabadda yayimlanan Dani§ dargisinda na§r etmi§dir. Risale-i 
Havraiyyeyi Osmanli doneminde Xizir bay Tiirk dilinda gcvirmi^dir 
(Suleymaniye Ktp., Bagdath Vehbi Efendi, nr. 2047, vr. 155a-158b). 

3. Risale-i Validiyye. Ubeydullah 0hrar bu kifik asari, atasmin 
oziindan yiiksek manavi maqamlara gatmaga vasila olacaq xiisuslan yaz- 
masmi istamasi iizerine qalama almi§dir. Ibadet, marifetullah, Elz. Pey- 
gambere uymak, zikir ve Allah sevgisi gibi konularm ele almdigi risaleyi 
Arif Nev§ahi na§r etmi§dir. Risale-i Validiyyeyi Babiir §ah 935-ci ilda 
(1528) manzum olarak (J'agatay Tiirkgesine, Elizir Bey, Mehmed Emin 
Tokadi, Mehmed Rifat Kadiri ve Elarputlu Beyzade Ali Efendi Tiirkgeye, 
adi bilinmeyen bir ki§i el-Urvetiil-viiska li-erbabil-irtika adiyla Arapgaya 
gevirmi§tir. 

4. Rukaat (Miiraselat). Ubeydullah Ahrarin dostlarma yazdigi 
mektuplar bir araya getirilip iki ayri mecmua olu§turulmu§tur. Bunlardan 
biri, Sultan Ebu Said Mirza Elana yazdigi on dort mektubu ihtiva eden adi 
gegen mecmua olup bir niishasi Istanbulda Suleymaniye Kutiiphanesin- 
dedir (Esad Efendi, nr. 1688, vr. 12 lb- 128a). Bu mektuplar Arif 
Nev§ahinin Ahval ve Siihanan-i Hace Ubeydullah Ahrar adli eseri iginde 
ne§redilmi§tir (Tehran, 1380 h§./2002). Q'ogu Ali §ir Nevaiye gonderilen 
mektuplan ihtiva eden diger mecmuanm (Mecmua-i Miiraselat) yazma 
niishasi Ta§kenttedir (Ozbekistan Fenler Akademisi Biruni §arkiyat 
Enstitiisii Ktp., nr. 2178). Ali §ir Nevai tarafmdan derlendigi kabul edilen 


- 60 - 


bu mecmuadaki mektuplardan 134 ya da 128i Hace Ahrara aittir. 
Mektuplar genelde kisa mesajlar §eklinde olup donemin siyasal ve sosyal 
konularma dair bazi du§iinceleri ve dini-ahlaki tavsiyeleri igcrir. Eser 
ingilizce terciimesiyle birlikte yayimlanmi§tir (The Letters of Khwaja 
Ubayd Allah Ahrar and his Associates, n§r. Jo-Ann Gross - Asom 
Urunbaev, Leiden 2002). 


Bdabiyyat 

l.Ubeydullah Ohrar, Fikarat, Suleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 
2143, vr. 1 6b- 158b; 2.Muhammed b. Burhaneddin Kadi-i Semerkandi, 
Silsiletiil-arifin ve tezkiretiis-siddikln (n§r. ihsanullah §iikrullahi), Tahran 
1388 h§.; 

3. Mir Abdiilevvel Ni§aburi, Melfuzat-i Ahrar (Ahval ve Siihanan-i 
Hace Ubeydullah Ahrar igindc, n§r. Arif Nev§ahi), Tahran 1380 h§., s. 
141-324; 

4. Molla M. Emin Kereki, Melfuzat-i Ahrar (a.e. i?inde), s. 497-540; 

5. Mevlana §eyx, Havarik-i Adat-i Ahrar (a.e. i9inde), s. 592-682; 

6. Fahreddin Ali Safi, Re§ehat-i Ayniil-hayat (n§r. Ali Asgar 
Muiniyan), Tahran 1977, tiir.yer.; 

7. Jo-Ann Gross, Khoja Ahrar: A Study of the Perceptions of 
Religious Power and Prestige in the Late Timurid Period (doktora tezi, 
1982), New York University; 8.a.mlf., “Authority and Miraculous 
Behavior: Reflections on Karamat Stories of Khwaja Ubaydullah Ahrar”, 
The Legacy of Medieval Persian Sufism (ed. L. Lewisohn), London-New 
York 1992, s. 159-171; 

9. a.mlf, “The Waqf of Khoja Ubayd Allah Ahrar in Nineteenth 
Century Central Asia: A Preliminary Study of the Tsarist Record”, 
Naqshbandis in Western and Central Asia (ed. Elisabeth Ozdalga), 
Istanbul 1999, s. 47-60; 

10. M. TakT Enver Alevi Kakurivi, Hazret-i Sultaniil-evliya Hace 
Ubeydullah, Feyzabad 1986; 


- 61 - 


11. Baturhan Hilatpur Velihace, Hace Ahrar-i Veli (n§r. Rahim 
Miiselmaniyan Kubadiyani), Tahran 1376 h§.; 

12. Necdet Tosun, Bahaeddin Nak§bend: Hayati, Goru§leri, Tarikati, 
Istanbul 2002, s. 155-188; 

13. J. Paul, “Forming a Faction: The Flimayat System of Khwaja 
Ahrar”, IJMES, XXIII (1991), s. 533-548; 

14. Arif Nev§ahi, “Risale-i Validiyye-i Ubeydullah Ahrar-i 
Semerkandi”, Tahklkat-i islami, IX/1-2, Tehran 1373 h§., s. 65-77; 

15. a.mlf., “Havraiyye”, Dani§, sy. 60-61, Islamabad 1379 h§./ 2000, 
s. 179-186; 16.a.mlf., “Ahrar”, DMBl, VI, 651-654; J. M. Rogers, 
“Ahrar”, Elr., I, 667-670; 17.Hamid Algar, “Ahrar”, EP Suppl. (ing.), 
s. 50-52. 


- 62 - 


M0H0MM0D R0HlM XAN FlRUZ V0 YARADICILIGI 


Xiva xanligi 1512-1920-ci illar arasmda movcud olmu§dur. Xanliq 
1740-1746-ci illlar arzinda Nadir §ah Qirxli-Av§ar taraflndan i§gal edilmi§ 
va onun bliimiina qadar Av§arlar dovlatina tabe olmu§dur. 

1804-cii ildan Xiva xanligma Qonqratlar siilalasi ba§giliq etmi§di. 
1839-1 840-ci illarda rus ganmn icazasi ila Orenburq harbi qubernatoru 
general V. A. Perovski Xivaya yiirii§ etmi§, iki aydan gox davam edan 
ddyii§larda asgarlarinin be§da bir hissasini itiran Perovski geri qayitmaga 
macbur olmu§dur. Xanliq 1873-cii il may ayinm 29-da Rusiya imperiyasi 
tarafmdan i§gal edilmi§dir. 

Xiva (izarina yiirii§ etmak iigiin rus harbi dii§argalarinda hazirliq 
i§lari artiq goxdan ba§a gatdirilmi§di. 1873-cii ilin yazmda Xiva xanligimn 
sarhadlarina boyiik miqdarda rus qo§un hissalari toplanmi§di. Yalniz bir 
bahana lazim idi. Bu bahana isa o idi ki, Xiva xaninin dziiniin saysiz- 
hesabsiz yiirii§lari naticasinda qaratlar, talanlar ba§ verir, iqtisadiyyat va 
ticarat pozulur. Mahz buna gora da Kokand, Buxara xanligi kimi Xiva 
xanligi iizarinda da “madani” olka olan Rusiyanm nazaratini tamin etmak 
lazimdir. Tiirkiistan va Orenburq dairalarindan hazirlanmi§ boyiik harbi 
dastalar siqnal gozlayirdilar. Qafqazda ta§kil olunmu§ Krasnovodski si- 
lahli dastalari isa birba§a Xiva iizarina gondarildi. Birla§mi§ gar ordulan 
xanligm markazi Xiva iizarina yeridi. Qalada yalandan hay-kiiy qaldir- 
maqla, qorxu hissi yaradilaraq ala kegirildi. Xiva xam II Seyid Maham- 
mad Rahim xan qala almmami§dan bir nega giin avval taxtdan salmmi§di. 
Yeni xan onun qarda§i Atacan-Tora idi. “1873-cii ilin may ayinm 29-da 
Xiva §ahari doyii§siiz ala kegirildi. Xiva xanligimn i§gali ba§a gatdirildi”. 

Qar hokumati ozii iigiin alveri§li §artlarla devrilmi§ II Seyid 
Mahammad Rahim xam Xiva taxtma gixartdi. 12 avqust 1873-cii ilda 
Xiva xam dam§iqsiz Rusiyanm §artlarini qabul edarak siilh miiqavilasina 
imza atdi. Xiva xam miistaqil xarici siyasat aparmaqdan mahrum olundu. 
Bundan alava Xiva xam oziinii rus garimn hami§alik xidmatgisi elan edib 
ondan vassal asililigim qabul etdi. 


- 63 - 


X i va xanligi iizarina 2 200 000 manat tazminat qoyuldu ki, bu da 
yoxsul xalqm iizarina dii§du. Xan oz yamnda 7 nafardan ibarat Divan 
yaratmi§di. 1 874-cu ilda bu Divan lagv edildi. Rus hokumati xanligm 
idara sisteminda he? bir dayi§iklik etmadi. 

Tiirkistanda dovlat qurmu§ bir ?ox hbkmdarlarm §air va alim 
olduqlan bilinir. Bunlardan biri da Firuzdur. Firuz taxalliisiyla asarlar 
yazmi§ olan II Mahammad Rahim xan Xiva xam (1864-1873) olmaqla 
barabar eyni zamanda bir §air va bastakar idi. 

Mahammad Rahim xan, 1844-cii ilda 
Xivada dogulmu§du. Atasimn donaminda 
yax§i bir saray tahsili almi§, har baximdan 
talim va tacriiba qazanmi§dir. Ganclik 
illarindan etibaran harbi i§i oyranmi§; dovlat 
i§larinda tacriiba sahibi olmu§; xattat, 
bastakar va §air kimi yeti§mi§dir. 1864-cii 
ilda iyirmi ya§mda atasi Seyid Mahammad 
xanin yerina taxta ?ixmi§dir. Doqquz il 
miistaqil xanliq etmi§di. Ruslarm Tiirkistam 
i§gallan ba§laymca, Xiva xanligi da 
tahliikayla iizla§mi§di. Rusiya 1 864- 1 868-ci 
illarda Buxara va Kokand xanliqlanm ala 
kcgirarak Tiirkistan valiliyini qurmu§du. Bu donamda Xiva xanligi 
miistaqil bir dovlat idi. Mahammad Rahim xan, Avropali i sti lag i lari n 
giiclarini bilirdi, ancaq ?arasiz idi. 1873-cii ilda ruslar Xivaya ii? tarafdan 
hiicum edarak i§gal edib Xiva xanligim Rusiyaya bagli dovlat elan etdilar. 

Mahammad Rahim xanin "xan" tituluna toxunulmadi, ancaq o, 
dovlati ruslarm nazaratinda, onlarm istaklarina uygun bir §akilda idara 
etdi. O vaxtlar Xiva xanligimn yiizda altmi§ be§i Ozbak, yiizda iyirmi 
yeddisi Turkman va yiizda ii? va ya dordii Qazax va Qaraqalpaq idi. 

Mahammad Rahim xan olana qadar Xiva taxtmda ayla§di. Bu 
donam iginda Xiva xanligmdaki iyirmidan artiq baylikda akingilik, 
toxuculuq va sanaye inki§af etmi§dir. Y eni kanallar a?ilmi§, Xiva, Kdbna 
Urganc, (J'imbay, Hazarasp va Bakabadda metal i§lanan emalatxanalar 



Seyid Mahammad Rahim xan 


- 64 - 


90xalmi§dir. Xiva, Rusiyamn xam madda yatagi olaraq goriildu, pambiq- 
fdiq inki§af etdirildi. Masalan 1900-ci ilda 20 min desyatin sahaya 
pambiq fiyidi akilarak 400 min pud pambiq yeti§dirilmi§dir. Pambiq 
fabriklari 90xaldilmi§dir. 

Mabammad Rahim xan asili olaraq taxtda ayla§diyi 1910-cu ila 
qadar Xiva xanhgmda bir 90X kandli iisyam ya§andi, ancaq bu iisyanlar, 
istila9ilar tarafmdan amansizca yatirilmi§dir. 

Mahammad Rahim xan olkadaki madani y(iksali§a boyiik onam 
vermi§dir. Kohnalmi§, xarabaya donmii§ binalar takrar tamir olundu, 
altmi§dan artiq yeni madrasa va mascid tikildi. Masalan, xamn adi verilan 
Mabammad Rahimxan madrasasi 1871-ci ilda in§a edilmi§dir. Boyukliik 
baximmdan Xivadaki Mabammad Omirxan madrasasindan sonra ikinci 
sirada dayamr. Bu madrasada yay va qi§ mascidlar, kitabxana, maktablar 
va yetmi§ alti talaba odasi movcuddur. Mabammad Rahim xan xanliqda 
yeti§an alim va §airlari Xivaya 9aginb onlara yardim etmi§dir. Farsca va 
Orabca tarix kitablanm tarciima etmi§dir. Bunlan usta xattatlara 
yazdiraraq kitab §aklina salmi§dir. Onun onciiluyunda bir ne9a tarix 
kitablan va giildastalar hazirlanmi§dir. "Bayazi rniisaddasat" (Miisaddaslar 
guldastasi), "Bayazi Miixammasat" ("Miixammaslar giildastasi), "Bayazi 
Macmuai 0§ar" (Se9ilmi§ §eirlar guldastasi) kimi onlarca giildasta 
hazirladaraq Xarazmli §airlarin §eirlarini bir araya gatirtmi§dir. 0hmad 
Tabibinin "Macmuat-ii§ §iiara" (§airlar guldastasi) adli kitabi va 
Bayaninin "§acarai Xarazm§ahi" adli asari, Mabammad Rahim xan Firuz 
donaminin an ma§hur va qiymatli asarlari qabul edilmakdadir. Firuz 
donaminda Xivada da§basma iisuluyla kitab 9api da ba§lanmi§dir. Bu isa, 
madani inki§afa albatta onamli bir qatqi olmu§du. Da§basma yoluyla 
Navaidan ba§layaraq bir 90X klassikla birlikda Firuzun divam da 9ap 
olunmu§dur. 

Agahi, Kamil kimi sanatkarlar bu donamda ya§ami§ va yaratmi§lar. 
Firuz bu i§larla barabar, sanat va adabiyat sahasinda da oz sanatiyla 
olumsuz izlar buraxmi§dir. O, bastakar olaraq da asarlar yaratmi§dir. 

Firuz Markazi Asiya mugami olan "§e§maqam"da on 119 asar 
bastalami§dir: "Yani, "Rast" maqammda "Mahammadi Cadidi Firuz"; 


- 65 - 


"Segah" maqammda "Sakili Firuz§ah", "£ar Usuli Firuz"; "Biizriik" 
maqammda isa "Mahammadi Firuz" adli mahmlar bastalami§dir. 

Firuz §eirlariyla da Tiirkistan §eirinin tamalini atanlar arasmda 
sayilir. Ondan miras qalan bir miqdar §eir divan niisxalari vardir. Na var 
ki, yaxm ke?mi§da Sovet donaminda Firuzun asarlarina da digar xanliq va 
sarayla bagli sanatkarlara oldugu kimi ziyanli, zararli deya baxilmi§; 
asarlari va hayati yetarinca ara§dirilmami§dir. Ancaq 1991-ci ilda 
Ozbakistanda se9ma §eirlari bir kitabciq halmda na§r olunmu§dur. 
(Mahammad Rahim xan Firuz, "Na boldi, yarim kalmadi" qazallar, 
Da§kand, 1991, Qafur Qulam na§riyati, redaktor Giilsara ismailova) 

Rus §arq§iinasi V.V. Bartoldun "boyiik maarifqi" deya oygiiyla bahs 
etdiyi Firuzun yiiz min adad na§r olundugu bu kitabi 90X qisa bir miiddat 
i9inda tiikanmi§dir. Kitabi hazirlayan Giilsara ismailovanm "Sonsoz"da 
bildirdiyina gora, Ozbakistan EA-nm Biruni adma §arq§iinasliq 
institutunda Firuzun ona yaxm qazallar divamnm alyazmasi movcuddur. 
Tamami usta xattatlar tarafmdan hazirlanan Firuzun bu kitabi 1312 hicri 
(1894) ilinda ko9uriilan 12066 nd mr ali alyazmaya asasan hazirlanmi§dir. 

Firuzun §eirlari onun "Na boldi, yarim kalmadi" (Da§kand, 1911) 
adli §eir kitabimn 3-49 sahifalarindan SC9 i 1 m i§d i r. 

Orjinali 


Ne9iik afat idin, ey sarvqamat, 
Ba§imga saldi i§qifi yiiz qiyamat, 
Qiyamat §ori§in cahanga saldifi, 
Cahandin munadam boldi faraqat. 
Faraqat istagan 9igsun cahandin, 
Tapilmasdur tiriklikda salamat. 
Salamat ahli ba§iga falakdin 
Dema tinmay yagar sana malamat. 
Malamat ta§idin azurdedurlar 
Bu kohna deyrda ahli farasat. 
Farasat naylinin allida bu kul, 


- 66 - 


Ba§ifiga sal may in gini malalat. 
Malalat gakmayin dcsan cahanda, 
Hudanift barganiga qil kanayat. 
Kanayat birla sabr olsa sana i§, 

Har i§da qilmagiin hargiz nadamat. 
Nadamat birla umrim otdi, ya rab, 
Y etiir taftla rasulindin §afayat. 
§afayat camidin sar§ar qiigil 
Hazin Firuzni, sahi risalat. 


Tarciimasi 


Neca afat idin, ey sarvi boylu, 

Ba§ima saldi e§qin yiiz qiyamat. 
Qiyamat azabim diinyaya saldm, 
Diinyadan tamaman itdi faragat. 

Faragat istayan gixsm diinyadan, 
Tapilmaz hayatdaykan salamat. 

Salamat ahlinin ba§ma falakdan 
Daima durmadan yagar malamat. 
Malamat da§mdan rahatsizdirlar 
Bu ya§li diinyada ahli-farasat. 

Farasatli insanlarm oniinda bu qul, 
Ba§ma galmadan asl malalat. 

Malamat gakmayim dersan diinyada, 
Allahm verdiyiyla eyla qanaat. 

Qanaatla sabr olsa sana yar, 

Flar i§da duymazsm asla nadamat. 
Penman iiq la omriim kegdi, ya rab. 

Nail eyla dan vaxtiyla rasulundan §afaat. 
§afaat qadahindan agzma qadar, 

Doldur hazin Firuzi, §ahi-risalat. 


- 67 - 


Tarix 


Onvar CINGlZOGLU 

XALXAL EL-OYMAQLARININ GUN-GUZ0RANI 

Xalxal vilayati Monqol yurii§unun sonlarmda, Kagizkiinan 
nahiyasinda ayla§an Saadli/ Sadli oymagimn idarasi altma daxil oldu. 
Onlar Fatali §ah Qacarm saltanatinin ilk illarina qadar bu mantaqanin 
tamammm sahibiydilar. Saadli xanlarmm giicii zamanla azaldi, asas 
niifuzlarmi itirdilar. Xalxal §aharinin markazi olan Hero/Heroabad, 
Saadlilarm mulkiyatindaydi. Oram tiiccar va ahalinin qatilimi ila 700 
tiimana Saadli xanlarmdan satin aldilar. 

Xalxal geni§ 9amanliklara va yaylaqlara sahib bir bolgadir. Ko9ari 
el-oymaqlar buralardan yetarli saviyada yararlanmaqdadir. §atranlilarm 
koqii, Qiziliizandan §imala dogru dar bir cigirdan ke9arak, Sacabaddan 
(Sdncdbid) taxminan 115 km §arqa Arpa9ay tapalarina dogru davam edir. 
Bu gozal va zangin yaylaqlarda bir miiddat qaldiqdan sonra, buramn sar- 
had-simrlarmdan 9ixaraq, Qizil-Ozanin §imalmdaki dord nahiyaya dagi- 
lirlar. Heyvandarliga yararli olan bu bolgada akin9ilikla da ma§gul olurlar. 

Hala qadim zamanlardan bu bolgada Ustacli, Av§ar va §ahsevan el- 
lari maskunla§mi§dilar. Ustacli eli Iravan va Nax9ivan yoralarina kd9iirul- 
du. Nax9ivanda ya§am siiran ustaclilarm tarkibinda Xalxalli oymagi vardi. 

Av§ar eli asasan Tarum mahalmda ko9-dii§la ma§gul olurdu. 
§ahsevan eli isa asasan Xalxal atrafmda heyvandarliqla giizaran ke9irirdi. 

XVIII asrdan sonra Sarabda maskunla§an §aqaqi eli yava§-yava§ 
Xalxalda yaylaqlara yiyalanmaya ba§ladi. 

Xalxal ko9arilari dini va ananavi bayramlan §anlik i9arisinda 
ke9irirdilar. Oylanca va oyunu savirdilar. Novruz, Qurban va Ramazan 
bayramlarmda bir-birlarini ziyarat edirdilar. 

Xalxal ko9arilari xanligm asas harbi qiivvalari idilar. 


- 68 - 



Xalxal ellarinin miixtalif qaynaqlara gora saylan 

Qaynaq 

7/ 

Elin adi 

Saylan 

Henry Field 

1920 

§atranli 

2.000 xana 

Henry Field 

1920 

Xiliqcanli 

150 xana 

Dr. Masud 
Keyhan 

1308/1929 

§atranli 

1.000 xana 

Dr. Masud 
Keyhan 

1308/1929 

Kali§anli 

200 xana 

Dr. Masud 
Keyhan 

1308/1929 

Daliqanli 

400 xana 

Ali Razm-ara 

1320/1941 

(Tamami) 

7.000 xana 

Elat i§lari 
ta§kilati/ 
Sazman-i 
Umur-i D§ayir 

Inqilab sonrasi 

(Tamami) 

4.152 xana 

/ 24.912 nafar 


(Mardum§inasi, s.206; Cografiya-yi Nizami Iran, Azarbaycan 
xavari, s.lll; Macmua-i ittilaat va amar-i ilat va tavayif-i a§ayiri Iran, s.5) 


Xalxal §aqaqilari 1920-ci ilda §atranli va Xiliqcanli olmaq iizra iki 
onamli oymaqdan ibarat idi. 

1954-cii ilda §atranli oymagimn raisi Candid Dmirpur, xiliqcan- 
lilarm raisi Karim Sovlati, daliqanlilarm raisi 0mir Atayi Bax§ali xan idi. 
Hala bu bolganin el-oymaqlan; Xiliqcanlu, §atranli, Daliqanli va inanlu- 
lardir. 

Xalxal suyu va havasi gozal, geni§ yaylaqlara sahib bir bolgadir. 
Ellar guzaranlanm heyvandarliqla keqirirlar. Hazirladiqlan yag, pendir, 
yun va toxuculuq mamulatlarmdan yax§i galir alda edirdilar. Xali, kilim, 
cicim, yun, §al va quma§ toxumalan al sanatlari arasmdadir. (irac Af§ar, 
Ilha, £adumi§inan, l.cild, s. 121-122) 

Hiiseyn Dalili yazir: “Xalgagihq sanati eyni zamanda Ordabil, 
Me§kin, Xalxal, 0har, §arabiyan va ba§qa yerlarda geni§ inki§af etmi§di. 
Azarbaycan xanliqlarmda, xiisusila 0rdabilda ham da kiilli miqdarda 


- 69 - 



cecim, palaz, kilim, kcga, xurcun materiallan va saira bu kimi §eylar 
istehsal edilirdi”. [H. O. Dalili, Azarbaycamn canub xanliqlan XVIII asrin 
ikinci yansmda, Baki, Elm, 1979 , sah. 101 .]. 

Yaxm illaradak geni§ yayilmi§ toxuculuq mahsullan alicilarmm 
sayi qiymatin bahaligi sababindan tadrican azalmi§dir. Iran Islam 
Inqilabmdan sonra meydana 91x1111$ peroblemlar da bu qabildan olan al 
sanati niimunalarinin ixracatmm a§agi du$masina sabab olmu$dur. Odur 
ki, hal-hazirda Mugan vamitura iislubunda toxuculuq mahsullan yalmz 
daxili bazarm, nadir hallarda xarici bazarm an zaruri ehtiyaclarmm 
odanilmasi iigiin istehsal edilir. Umumiyyatla, marketinqlar §abakasinin 
geni$lanmasi ila yaranan 9atinliklar va vamitura iisltibu ila toxunmu§ 
mahsullarm ixracatma qoyulmu§ mahduduyyatlar bu sanatin son illarda 
Ordabil vilayatinda tanazziil etmasina gatirib 9ixarmi§dir. 

Cecim toxuculugu Xalxal vilayatinda al istehsali sanati 
sahalarindan biri sayilmaqla, uzun bir inki$af yolu ke9mi$dir. Xalxal 
bolgasi, Xuru§i-Rustam arazisinin bazi hissalari, xiisusila da Barandag va 
Tamhil kandlari cecim toxuculugunun daha geni§ yayildigi bolgalar- 
dandir. Yiizlarla aila mahz cecim istehsali (izra ixtisasla§maqla, onun 
sati§mdan alda edilan galirlar hesabma ya§amaqdadirlar. 

Xalxal §ahari va onun atraf kandlarindan ba§qa, Ordabil vilayatinin 
digar mantaqalarinda, o ciimladan, $ahscvan, Tamcid va Me§kin§ahrda 
cecim toxuculugu geni§ yayilmi§dir ( 0 f§ar irac, Niqahi ba Azarbaycani 
§arqi, Cilidi duvvum, inti§arati-Bahman, 1369 , s. 123 .)- 

Xalxal ko9arilarinin istifada etdiklari ala9iqlar yurdun an gozal 
hissasinda, goy 9amanlikda, hiindiir yerda tikilirdi ki, yagi§, sel ciddi 
ziyan vurmasm. Miivaqqati ev olan ala9igm tikilmasi U9iin uzunlugu 5 
metra 9atan, ala9igm bdyukliiyundan asili olaraq lazim olan qadar dtiz 
9ubuqlar kasilir va hamin 9ubuqlar bir yasti yamacda bir-birinin yamnda 
dairavi basdinlirdi. Cadir 9ubuqlan arasmdaki masafa 25-30 sm olardi. 
(J'ubuqlann ba§larmi ayib ipla bir-birina dairavi §akilda baglayir va qoyun 
yunundan hazirlanmi§ ke9ani bir ne9a adamm komayila hamin 9ubuqlarm 
iistiina salirlar. Ke9a 9adir ela salmir ki, “ev”in har tarafmi tutsun. Giiclii 
kiilayin, tufamn 9adin atmamasi ii9iin iizarindan a§irma kandirlar baglanir, 


- 70 - 


bazan da kandirlarin ucundan agir da§lar baglayirdilar. Guclii yagi§ yagan 
vaxti selin eva dolmamasi iigiin 9adirm kanan ila arx 9akilir, bazan da 
ke9anin uclan sel tutan istiqamatdan yera basdirilirdi. Alaqigm ortasmdan 
tiistii 9ixmaq iiqun baca a9ilirdi va ke9adan qoyulan qapi eva xiisusi 
gozallik verirdi. Evin i9ari hissasina isti va rahat olmasi uqiin do§amaya 
hasir, onun iizarina ke9a, bazan da ke9anin iizarina xal9a, xali do§anirdi. 
Yerindan asili olaraq yeni diizalmi§ evin i9ari hissasindan divarma 
qami§dan toxunma komak9i ortiik 9akilir. Ala9igm daya, nami adlanan 
hissasina yardimqi a§yalari, agartmi, motali, tulugu yigirlar. Adatan tikilan 
ala9iqlar iki ciir olurdu: Qara ke9adan, digari isa qonaq evi kimi ag 
ke9adan. Ag ala9iq qonaq evi kimi daha 90X bazadilir, orada ocaq az 
yandirihrdi. 


- 71 - 


0nvar CINGlZOGLU 


OZB0KL0R1N "XANNAM0" DASTANINA GOR0 
CINGlZ XANIN KOKU 

Otuztatar soybirla§masina daxil olan otuz tiirk - tatar soyundan 
iyirmisakkizinin adim Elxanli tarix 9 isi Fazlullah Ra§idddinin “Cami at - 
Tavarix”indan, digarlarinin adim isa ozbak “Xannama”sindan oyranmi§ 
oluruq: tatar, mogul, derben, saray, dorman, calayir, qanqli, xitay, kereyit, 
minq, corat, suqait, nayman, bozdogan, orusut (orus), sulduz va s. 
Soybirla§masina tatarlar ba§filiq etdiklari iigiin bu xalq “tatar” va ya 
“otuztatar” adlan ila ma§hur idi. 

Burada sadalanan biitiin boylar (J'ingiz xamn qurdugu siyasi birliya 
daxil olmu§ tiirk tayfalari ila tam iist-iista dii§iir. Oslinda, ozbaklarin oz 
adlarmi Qizil Orda xam, Chingiz xamn ki, toramasi Ozbak xandan almasi 
90X-90X sonraki dovrlarda ba§ vermi§dir. Ham Chingiz xan, ham da 
yuxarida adlan ke 9 an tayfalar elmi adabiyyatda yanli§ olaraq, monqol 
kimi taqdim edilirlar. Odur ki, bu masalanin iizarinda xiisusi durmagimiza 
ehtiyac var. 

Bari ba§dan qeyd edak ki, “Xannama”da biitiin bu tayfalar Yafas 
oglu Tiirkiin soyu kimi, yani tiirk boylan kimi taqdim edilirlar (Ogal, 
2006, s. 387-388). 

Chingiz xamn mansub oldugu soy da man§aca bir tiirk-tatar soyu idi. 
Lakin biitiin bu soy va boylan “mogol” va ya mugal” da adlandirmi§lar ki, 
bir 90 xlan yanli§ olaraq hamin etnonimi “monqol” adi ila eynila§dirir. 
Ger 9 ak olan isa bundadir ki, bu iki etnonim arasmda he 9 bir alaqa yoxdur. 
“Mogol” adi soziigedan tiirk xalqinm arab va fars manbalarindaki adidir. 
Azarbaycan ahalisi, 0 ciimladan olkamizda ya§ayan bazi azsayli xalqlar 
onlan “mugal” adlandirmi§lar, masalan, lazgilar, avarlar, buduqlar, 
saxurlar bu giina qadar Azarbaycan tiirklarini “mugal” adlandirmaqdadir- 
lar. Yeri galmi§kan qeyd edak ki, N.Baskakov da oziiniin “Tiirk dillari” 
kitabmda mugallardan aynca soz a 9 im§ va onlan Azarbaycan tiirklarinin 


- 72 - 


etnogenezinda yaxmdan i§tirak edan tiirkdilli soy va boylardan oldugunu 
qeyd etmi§dir. (EacKaKOB, 1960, c.12.) 

Mogollar tiirk §acaranamalarinda, ilk novbada isa “Xannama”da oz- 
bak tiirklarinin 32 urugundan biri kimi qeyd edilmi§lar. Bu barada Bahad- 
din Ogal yazir: “O dovrda ozbaklar 32 uruqdan, tiirkmanlar isa 27 uruq- 
dan ibarat idilar. A§agida adlan fakilan ozbak boylari Bilman Salur iizari- 
na hiicum edirlar . Bu boylarm adi bunlardir: qiyat, mogol, dorman, saray, 
calayir, nayman, qanqli, xitay, kereyit, qiffaq, minq.” (Ogal, 2006, s. 
395). 

Xannamada Chingiz xan, bir Ozbek padi§ahi olaraq gostarilir va 
Temufina ((iingiz admi veran Xizirdir. (Ogel, 1971, s.417.) 

Bela ki, mogollarm (mugallarm) bugiinkii monqollarla eynila§diril- 
masi kdkiindan sahvdir va rus “alim”larinin siyasi maqsadlarla 
uydurduqlan boyiik yalandan ba§qa bir §ey deyildir. Va bu yalan yena 
ruslar tarafmdan uydurularaq elm alamina sirman, asli guya fin 
heroqliflari ila monqol dilinda olan, faqat ddvriimuza fin dilina tarciimada 
galib fatan saxta “Monqollarm gizli tarixi”na asaslamr. Ogar gerfakdan 
da na zamansa fin heroqliflari ila yazilmi§ va guya monqol dilinda olmu§ 
matnlar olubsa, onun gerfakdan da monqol dilinda yazilmi§ oldugunu kim 
va neca miiayyanla§dirmi§dir? Axi, heroqliflar fonetik yazi deyil, biitov 
sozlarin i§aralarla yazili§idir va heroqliflarla yazilmi§ matnlarin fonetik 
saslani§ini miiayyan etmak miimkiin deyil. (("in dilina tarciima matnina ga- 
linca, hamin matnin sadaca bir nefa varaqinin ddvrumiizadak f atdigi soy- 
lanilir va o da (('ingiz xanm va naslinin tarixfasinin foxsayli variantlarm- 
dan ba§qa bir §ey deyildir. Ikincisi, mogol tiirklarinin tarixina aid olan bii- 
tiin (('in sanadlarinda, elaca da admin aslinda na oldugu malum olmayan, 
rus saxtakarligi sayasinda diinyaya “Monqollarm gizli tarixi” kimi tamdi- 
lan va belaca da qabul edilan yazida bu xalqm adi, eynan rus va Avropa 
manbalarinda oldugu kimi, “tatar” (ag tatarlar va qara tatarlar) kimi qeyd 
olunub va bu manbalarin hef birinda “monqol” etnonimina rast galinmir. 

Elxanlilar dovriinda, yani XIII-X1V asrlarda Azarbaycamn rasmi 
dovlat dili olmu§ uygur (Tiirkiistan) tiirkcasi bir miiddat Osmanli saraym- 
da da rasmi dil kimi i§lanmi§ va dovriin Osmanli pad§ahlan Hiilakular 


- 73 - 


hbkmdarlan ib yazi§malarmda bu dildan i sti fads etmi§br. I§in an maraqli 
tarafi isa budur ki, biitiin arabdilli manbalarda Hiilakular V3 iimumiyyatla 
Q’ingiz xan ovladlarmdan tiirk kimi sohbat a 9 ilir. Qadim Qin, rus, Avropa 
va fars manbalarinda isa onlar “tatar” adlandirilir va onlarm monqol 
olduqlarma birca dana da olsun i§ara yoxdur. Tatarlarm isa qadim tiirk 
boylarmdan biri oldugu malumdur. Bunun bela oldugunu ham Orxon- 
Y enisey abidabri, ham da Mahmud Qa§qarli birmanali §akilda tasdiq edir. 

Yeri galmi§kan qeyd edak ki, biitiin qadim tiirk §acaranamalarinda, o 
ciimbdan “Qingiznama”da Chingiz xamn soy agaci tiirklarin ulu babasi he- 
sab edilan Nuh oglu Yafasa baglamr, Oguz xanla eyni budaga mansub Tatar 
va Mogol (Mugal) adh akiz qarda§lardan soz agilir. Bir 90X hallarda ta- 
tarlann bir qolunun adi va ya “tatar” admin sinonimi kimi i§ladilan “mogol” 
(mugal) adi hamin akiz qarda§lardan birinin admdan qaynaqlamr: Y eddinci 
nasilda Tiirkiin akiz oglu oldu: Tatar va Mogol. Atalan Illi xan Tiirkiistam 
onlarm arasmda boldii. U 9 iincii nasilda Mogoldan Mogol oglu Qara xan, 
Qara xan oglu Oguz xan... diinyaya galdi (Buuypmi, 1950-1953, 1, 223) 

Farsdilli manbalarin birinda deyilir: islam tarixlarinda yazilmi§dir. 
Israil ogullarimn da tarixbrinda yazilmi§dir. Nuh peygambar yer iiziinii 
canubdan §imala dogru ii 9 hissaya ayirmi§di. Birinci hissani oz 
ogullarmdan Hama vermi§di. Ham Sudamn atasidir. Ortadaki qismi yena 
oz oglu olan Sama bagi§lami§di. Sam da arablarla farslarm atasidir. Nuh 
peygambar diinyamn ii 9 iincii qismini isa ogullarmdan Yafasa vermi§dir. 
Bu olkalari oglu Y afasa verdiyi ti 9 iin bu oglunu da diinyamn §arq la ra fin a 
gondarmi§di. Tiirklar Yafasa Obulca xan deyirlar, amma onun Nuh 
peygambarin oglu oldugunu da bilmirbr. Bununla barabar bu tiirk xanimn 
Y afosla eyni dovrda ya§adigmi, onunla qohum oldugunu bilirlar. Mogolla- 
rin hamisi, tiirk qabilalari V3 biitiin ko 9 aribr onun naslindan galirlar” 
(Ogal, 2006, s. 162). 

Mogollar tiirk §ac3ranamalarinda tatar tiirklarinin 30 boyundan, 
“Xannama”da isa ozbak tiirklarinin 32 urugundan biri kimi qeyd cdil mil- 
iar (Ogal, 2006, s. 395). 

Maraqlidir ki, (J'ingizogullannin mifik soy afsanasi goytiirklarin mi- 
fik “Ergenekon” afsanasinin eynidir. %'ingiznama”da isa mogollarm soy- 


- 74 - 


kokii ils bagli hun sfsanslsri ils tam ust-usts dii§sn son dorses maraqli bir 
siijet ds yer almaqdadir. N. Y. Bi9urinin “Uygurlarm msn§syi” adlandir- 
digi hun sfsanssi Qin msnbslsrinds qeyds almmi§dir. Onun mszmunu 
belsdir: Bels deyirlsr ki, hun §anyuyunun (xaqanmm) iki 90X gozsl qizi 
diinyaya gslir. Saray adamlari onlan tanri9a hesab edirlsr. §anyuy deyir: 

-Msn bu qizlan insan ogluna srs vers bilmsrsrm. Msn onlan 
Tannya versesysm. 

O, paytaxtmda qssr tikdirib, qizlanni ora yerls§dirir. U9 il sonra ana- 
lan qizlan oradan gotiirmsk istsss ds, §anyuyu etiraz edir, hsls vaxti 9at- 
madigim soylsyir. Bir il sonra iss qoca bir qurd qssrin divarlarmi gecs-giin- 
diiz demsdsn oymaga ba§layir. Orada oziins yuva salir. Ki9ik qiz deyir: 

-Atamiz istsyir ki, bizi Tannya versin, indiss bir qurd gslib. Ola 
bilsin ki, bu, xo§bsxtlik slamstidir. 

Qiz els 0 andaca qurdun yamna getmsk istsyir. 

Bdyiik baci qorxuya dii§srsk deyir: 

-Bu ki, heyvandir, valideynlsrimizi biabir etms. 

Ki9ik qiz qulaq asmir, qurdun yamna gedir, onynla ya§ayir vs 
ondan bir oglan dogur. Onun nssli 90xalir vs dovlst qururlar. Els buna 
gors ds burada uzun-uzadi oxumagi sevir vs qurd kimi ulayirlar 
(EHuypHH, 1950-1953, 1, c. 214-215). 

'%'ingiznams”dski sfsansds iss deyilir: "Qsdim zamanlarda Ag 
dsniz sahillsrinds Malta §shsri vardi. Bu §shsri Altin xan idars edirdi. 
Xanm arvadimn adi Kurlevu9 idi. Onlarm bir qizi oldu, admi Ulemlik 
qoydular. Qizi giins§dsn vs aydan gizlstmsk U9un da§ saray tikib onu 
orada saxladilar. Qiz belscs boyiidii. O, 90X gozsl idi, giilsnds qurumu§ 
agaclar goysrsr, otsuz 9ollsr otla drtiilsrdi. Bir gun o, dayismdan soru§du: 
”Bu saraydan ba§qa diinya varmi?” Dayisi cavab verdi: “Dunya bu saraym 
9oliindsdir, orada diinyam i§iqlandiran ay vs gun var.” Qiz psncsrsni a9ib 
giins§s baxdi vs hu§unu itirdi. O, giins§ §iiasmdan hamils qsldi. Altin 
xanla arvadi bundan xscalst 9sksrsk qizi qayiga qoyub onu Tun dsnizs 
buraxdilar..." (inan, 1934, s. 195) 

Bu sfsansds Ag (Araliq) vs Tiin (Qara) dsnizlsrinin admin 
9skilmssi diqqsti 9skir. Gordiiyumuz kimi, mogollarm sfsanslsri onlarm 


- 75 - 


kokiinii On Asiya ib bagli bqdim edir. Eyni hal Goytiirk afsanalarinda do 
mii§ahida edilir: “Tiirkiitbrin (Gdytiirkbrin) acdadlan Qarb danizindan 
(Xazar danizindan) qarbda ya§ayirdilar...” (Fleyat, 1993, s. 72). 

Bazi ravayatlarda Chingiz xanm ulu acdadlanndan olan Borteqino- 
nun danizi (Xazari) a§araq bugiinkii Monqolustan arazisina galdiyi va 
burada maskunla§digi a 9 iq §akilda ifada edilmakdadir. Burada o Qao 
Maral (Maral Qova) adli qizla evlanmi§dir (Jean-Paul, 2005, s. 310). 
Qingizin dogulmasi ib bagli mifin siijeti da movzumuz baximmdan boyiik 
maraq va onam kasb edir: Alan Qova arsiz hamila qaldi. O bela dedi: 
Manim yanima giina§ §iiasi galir, yammdan qurd §aklinda 91 x 1 b gedir. 
Qarara galirlar ki, bunu yoxlasmlar. U 9 ki§i (biri qip 9 aq Qara bay, digari 
tiirkman Kal Mahammad va Uralu 9 bay Alan Qovanm 9 adm oniinda ke§ik 
9 akirlar, Sahara az qalmi§ onlar parlaq bir §iianm dii§diiyiinii goriirlar. Bir 
miiddat sonra §iia boz qurda qevrilir (inan, 1934, s. 196). 

Bu siijetda §ahid qisminda tiirklarin - bir qip 9 aq va bir tiirkmanin 
i§tirak etmasi diqqatalayiqdir. Tabii ki, he 9 bir monqoldan sohbat bela 
getmir. 

Qingiz xanm indiki Monqolustan arazisinda doguldugu va hamin 
arazida yerla§an Qaraqorum §aharinda ya§adigi faktdir. Faqat bu fakt onu 
monqol hesab etmaya asas vermir. Qiinki bugiinkii Monqolustan arazisi 
Goytiiklarin da maskani va markazi olmu§dur. Turk adabiyyatimn an 
qiymatli abidalarindan hesab edilan Orxon-Y enisey abidalarinin boyiik bir 
qismi hamin arazida yerla§ir. Bugiinkii monqollara galinca, onlaram 
ger 9 ak etnik adi xalxadir va onlar buryat va kalmiklarla eyni xalqdirlar. 
“Monqol” (aslinda monqul) adim isa onlara tiirklar vermi§lar. Qadim tiirk 
dilinda “monqol” (monqul) kiitbeyin, yelbeyin demakdir. Flamin kalma 
tiirk dilindan rus dilina da ke 9 arak “tupoy monqol” formasmda va eyni 
manada i§lanir. Oziinii hamila digarlarindan iistiin tutan tiirklar bir 90X 
hallarda qon§ularma banzar a§agilayci adlar vermi§lar. Bu baximdan 
Sibirda ya§ayan tunquslan (tunqus-donuz), §imali Qafqazda ya§ayan 
adiqlari (adiq-ayi ) va s. gostarmak olar. Farsalara “tacik” ( qadim tiirk 
manbalarinda “tazik”, yani qorxaq) adim da tiirklar vermi§lar. 
(Qingizoglu, 2011, s. 145-147.) 


- 76 - 


“Monqol” vs “mogol” etnonimlsrinin bsnzsmssins gslincs iss, bu, 
tssadiifi fonetik ox§arhqdan ba§qa bir §ey deyildir. Ruslar bu ox§arliqdan, 
elscs ds £ingiz xanm Monqolustanda dogulub ya§amasi faktmdan 91x15 
edsrsk mslum saxtakarliga rsvac vermi§lsr. Bu saxtakarligm ssbsbini 
ba§a dii§msk u?un iss Marko Polonun XIV ssrds cizdigi xsritsys baxmaq 
yetsrlidir. I Ism in xsritsds bugiinkii Rusiyanm biitiin srazisi “Tatariya” 
kimi qeyd edilmi§dir. Soziigedsn xsritsds nsinki “Rus” admda bir oiks, 
kifik bir §shsr bels yoxdur. Maraqlidir ki, Ptolomeyin antik dovrds cizdigi 
xsritsds iss eyni srazi “Skifiya” (Skiflsr, ysni iskitsr olkssi) adlamr. 
Qsdim yunanlarm iss tiirklsri “skif ’ (iskit) adlandirdigi mslumdur. Ruslar 
bugiinkii Rusiyann ba§dan-ba§a qsdim tiirk olkssi oldugunu gizlstmsk 
iiqiin iskitlstin (skiflsrin) guya irandilli, mogollarm (tatarlarm) iss guya 
i§galqi monqollar oldugunu “siibut” etmsys gali§mi§lar. Bu azmi§ kimi 
tiirk Isr iigiin yalan9i bir ulu vstsn ds uydurulmu§, onun guya Altay daglan 
oldugu iddia edilmi§dir. Rus tarix§iinasligi mogollari vsh§i koqsrilsr kimi 
tsqdim edir. Tarixi msnbslsr iss “koqsri” Chingiz xanm Qaraqorum 
§shsrinds ya§adigmdan vs bu §shsrin mogol dovlstinin paytaxti oldugun- 
dan bshs edir, ysni Qingiz xanm §shsrli oldugunu gostsrir. 0gsr mogollar 
gercskdsn ds vsh§i ko9srilsr idiss, Bati xanm Saray-Bati §shsrini 
tikdirmsk nsyins lazim idi? 

Yeni Tiirk Ensiklopediyasmda yazildigma gors, Chingiz xan 
goytiirklsrin doqquzoguz xanlan nsslindsn bir bsy ailssins msnsub idi. 
Xlll ssrds o vs xslsflsri, tarixds misli-bsrabsri olmayan boyiikliikds bir 
impratorluq qurmu§lar ki, bu imperatorlugun sahssi 64 milyon kvadrat 
kilometr olmu§dur. Eyni ensiklopediyamn yazdigma gors, (J'ingizin ssil 
hsdsfi Goytiirk dovlstini, ba§qa sozls, Turan (Tiirkiistan) imperiyasmi 
dir9sltmsk idi. Fsqst o dovrds tiirklsrin boyiik skssriyysti artiq miisslman 
idilsr vs sski tiirk ideallarmdan 90xdan uzaqla§mi§dilar, els bu ssbsbdsn 
ds tenqri9i (tiirklsrin sski dini) olan 9ingizilsrs xo§ baxmirdilar. 

Chingiz xanm msnsub oldugu xalq uzun illsr boyu “otuztatar” adi 
altmda Goytiirk imperiyasimn, ba§qa sozls, Turamn (Tiirkiisamn) msrkszi 
syalsti durumunda olan Otiigends (bugiinkii Monqolustan srazisi), 
goytiirklsrs, daha sonralar iss doqquzoguz - onuygurlara tabe olan tiirk - 


- 77 - 


tatar soybirls§mslsrindsn biri kimi ya§ami§ vs bu adla da Orxon - 
Yenisey abidslsrinds yad edilmi§lsr. Mssslsn, Kill Tiqin (Kill Tskin) 
abidssinin §srq tars finds, 14 - cii sstirds oxuyuruq: “...Yiraya Baz kagan 
tokuz oguz bodun yagi ermis, kirkiz, kunkan, otuztatar, kitay, tatabi kop 
yagi ermis.” 

Qiyat boyuna gslincs, “Xannams”ys gors bu boy oz admi Kimeri 
xamn nsslindsn, ysni kimmerlsrdsn olan Qiyat xamn admdan almi§dir. 
Ms I u mat iigiin bildirsk ki, bu boy biitiin tarixi msnbsbrds tiirk 
boylarmdan biri kimi qeyd edilib. Yalmz XX ssrdsn etibarsn rus alimbri, 
ardmca da Avropa tsdqiqatgilan qondanna “Gizli tarix’b dayanaraq, 
qiyatlardan monqol boyu kimi soz agmaga ba§lami§la vs bu snsns 
giiniimiizsdsk davam edir. Qiyat xamn tarixgssi dastanda bels anladilir: 

Kimerinin soylarmdan Qiyat xan adli bir xan da var idi. O da Bsnsn 
§shsrindsn idi. Ozqan xamn nsslindsn olan digsr boyiik oz bsk xanlarmm 
zamamnda bu §shsrds gizlsnmi§ vs sssini gixarmami§di. A§bara xamn 
ogullarimn vsziyystini oyrsnib, dziiniin ds Kil xamn nsslindsn oldugunu 
sdylsysrsk Turan iizsrinds haqq iddia etmsys ba§lami§di. Bir ordu 
toplayaraq Toxma§ §shsri iizsrins yiiriimu§ vs A§bara xamn oglu Arslan 
xanla qar§ila§mi§di. 

Arslan ils Qiyat xan arasmda ba§ versn bu qar§idurmada Arslan xan 
olduriiliir. Qiyat xan Toxma§ §shsrini sis kegirib, Turan hokmdari 
qisminds taxta oturur. A§bara xamn ikinci oglu yaratdigi qan§iqliqlardan 
vs etdiyi haqsizliqlardan pe§iman olaraq, Kerii Kirim (Xszsr) dsnizinin 
sahilins gslsrsk burada bir §shsr salir vs ya§amaga ba§layir. Bu ssbsbdsn 
ds hsmin §shsrs Ojdsr xan (Hs§tsrxan) deyirlsr. 

Otuz il sonra Qiyat xan blur, yerins oglu Diirliigun (Tiirk 
boylarmdan duriilgiinbr admi Duriilgiin xamn admdan almi§lar) kegir. 
Iyirmi il xanliq edsn Duriilgiiniin bliimiindsn sonra oglu Qorulas 
(duriilgiin boyunun qorulas soyunun adi buradan qaynaqlamr) taxta gixir. 
Qorulasdan sonra oglu Noyan xan olur. Noyandan sonra da oglu Buyan 
biitiin Turana hokm edir. 

Buyan xamn dord nigahli arvadi vs qirx ksnizi var idi. Buyamn 
oglu yox idi. O, hey oglan arzulayir, fsqst Tann ona hsmi§s qiz qismst 


- 78 - 


edirdi. Belaca qirx qizi olmu§du. Bu qadmlardan dogulan qirx qizdan bu 
gun qirxqiz (qirgiz) adi ib tanman qovm peyda olmu§dur (Burada qirgiz 
xalqinm etnogenezinin qirx qizla baglamlmasi diqqati gakmaya bilmaz. 
iralida “qirx qiz” motivinin Qafqaz manual i oldugunun va bu halda 
sohbatin amazonkalardan getdiyinin §ahidi olacagiq). 

Giinbrin bir giinii Buyan xan haramxanasma galir va gbriir ki, arvad- 
larmdan birinin qami 90X qabarib... Qadmdan qammi niya beb §i§diyini 
soru§ur... O da batninda bir oglan u§agi oldugu iigiin qamimn qabardigmi 
soylayir. Buyan xan da ona: “Ogar mans bir ogul dogsan, sani ba§ xatun 
edaram, yox, agar qiz dogsan, sani da, qizim da oldurararm” deyir. Ela bu 
vaxt qaravullar galib, Qiyan 9oliinda uygurlann xani Bugur xanm iisyan 
edib onun iizarina yurudiiyiinu bildirirlar... (Ogal, 2006, s. 409-41 1). 

Dastanda daha sonra Buyan xanm (aslinda Muyan xan) uygurlarla sa- 
va§mda soz a9ilir. Bundan sonra isa Alan Qova ib bagli malum afsana iki 
farqli versiyada taqdim olunur. Ofsananin birinci versiyasi beladir: ...Buyan 
hamila olan arvadma: “0gar mana bir ogul dogsan, sani ba§ xatun edaram, 
yox, agar qiz dogsan, sani da, qizim da oldurararm” deyir, ozii isa 
uygurlarla sava§a gedir. Arvadi isa tarslikdan qiz dogur. Bundan bark 
qorxuya dii§an qadm qizim oglan kimi qalama verir, ona oglan paltan 
geyindirib, oglan kimi boyiitmaya ba§layir. Adim da Alan Qova qoyur. 

Atasi uygurlarla doyu§da olan Alan Qova boyuyiir, on be§ ya§ma 
9atanda artiq ozunii bir igid kimi aparmaga ba§layir, tutdugunu azi§dirir, 
daglara, 9ollara gedib ov edir, aslanlan, qaplanlan tutaraq ba§-ba§a vurub 
dlduriir. 

Buyan xan doyii§daykan ona oglu oldugunu xabar verirlar, 0 da bu 
xabara 90X sevinir. Doy(i§dan qayidan kimi ata ib qizi g6ru§iirbr. Buyan 
xan bir siirek ovu to§kil edir, qiz da atasmin yamnda ovda i§tirak edir, bir 
maral vurub tomizbyir, atmin tarkina qoyur. Amma ata minanda atasi 
onun minmak tarzindan §iibhaya dii§iir. O, qadmla ki§inin ata minmak 
tarzlari arasmdaki farqi ya§i bilirdi. Atasmin §iibhalandiyini hiss edan qiz 
onun §ubhalarini dagitmaq ii9iin biratla bir 90I e§§ayini qovaraq tutur, 
xanm qanpsma gatirib yera 9irpir. E§§ayi yera ela 9irpir ki, heyvan par9a- 
tika olur. Belaca Buyan xanm §iibhalari dagilir. 


- 79 - 


Qiz eva gatarkan atasmdan ona ayri bir ev d6§atdirmasini xahi§ 
edir, atasi da onun xahi§ini yerina yetirir. Qiz oz cvinda yatarkan, geca 
eva qaranliqda bir ay girir. Alan Qova bu parlaq aydan hamila qalir. Ay 
bacadan gadira daxil olan da qurd va aslan kimi heyvanlar da goza dayir. 
Qiz sahar yuxudan duranda halmda bazi dayi§ikliklarin ba§ verdiyini hiss 
edir va hamila qaldigim anlayir. Aradan bir miiddat kegandan sonra qami 
§i§ir. Qarmnda nayinsa qimildagim hiss edan qiz ahvalati anasma dam§ir. 
Anasi §iibhaya dii§iir, faqat yoxlayib qizinm bakira oldugunu goriir va 
mat-maattal qalir. Belaca, qizm aydan hamila qaldigi malum olur.... (Ogal, 
2006, s. 412). 

Qfsananin ikinci varianti beladir: 

Qiyat qabilasi igarisinda bir adam var imiy Bu adam acali gatanda 
blmii§, oldiikdan sonra ug oglu va arvadi qalmi§di. Arvadm adi Alan Qova 
idi. 0ri oldiikdan sonra qadm bir gun yatirmi§, geca yansi pancarada ay 
i§igi kimi bir §ey igari girmi§, sonra da aslan va ya qurd §aklinda gixib 
getmi§di. Qadm bu i§iqdan hamila qalmi§di. 

Alan Qovamn anasi qizinm hamila olmasmdan ta§vi§a dii§iir... 
Atasi Buyan xan uygur doyii§iindan donmami§ qizim bir sandigm igina 
qoyur va sandigi Saro§ gayma tullayir. Ay sandigi darhal agu§una alib 
apanr. Bundan bir miiddat sonra Buyan xanm uygurlarla doyii^da oldiiyii 
xabari galir. Qizm anasi bark penman olur, amma heg bir faydasi olmur. 
Qizim artiq birdafalik itirdiyi malum olur. 

Diiriilgiin ulusunda iki nafar gay sahilinda ov edirmi§ va biitiin 
§ikan tan bdliirmii§lar. Bunlardan birinin adi Dam Buga, o birinin adi is 
Duvay imi§... Bir giin bunlar yenidan ov edarkan bir sandigm su ila 
axdigmi goriirlar. Cald sandigi tutub sahila gixanrlar. Sandigi aganda 
goriirlar ki, iginda ganc va gozal bir qiz var. Qizi sandiqdan gixanrlar, o 
da onlara ba§ma galanlari birca-birca dam§ir. Dostlar qizi ozlari ila 
gdtiiriib oz ellarina apanrlar. Aradan qirx giin kegir va qiz ay pargasi kimi 
bir oglan dogur.... Yeddi giin sonra oglana Buzancar adi qoyurlar. Bu u§aq 
Qingiz xanm yeddinci gobakdan acdadidir. Aradan iki il kegdikdan sonra 
qiz takgoz Duvaya ara gedir va ona on iki oglan u§agi dogur. Lakin qadm 
ogullan igarisinda an gox Buzancan sevir. Bu da qarda§larmm ona 


- 80 - 


paxilliq etmasina sabab olur. Paxilliq o saviyyaya gatir ki, analara onlarm 
Buzancara bir xatar yetira bilacayindan qorxmaga ba§layir. Odur ki, qadm 
ilk be§iyini yanma salib, onunla birlikda gay qiragma galir, ona nasihatlar 
verir. Deyir: 

-San burali deyilsan. Ona gora da qarda§larm va yerlilar sana xatar 
yetira, hatta sani oldiira bilarlar. Bu gaym yuxan axan boyunca get, sag- 
salamat oldugunu bilmam va taskinlik tapmam iigiin har dafa qu§ 
ovladiqda onun ba§mi kas va gay at. 

Qadm bu sozlari dedikdan sonra oglu ila vidala§ir va evina doniir. 
Oglan da anasi dediyi kimi Keru gaym manbayi istiqamatda yola gixir. 

Bu gaym sahilinda bir yurd vami§ va orada dord qarda§ ya§armi§.. 
Bir gun onlarm inaklarinin ayaqlari qirilir. Onlar bunu edani tapir va ona da 
inayin ayagmi saridirlar. Faqat inayin ayagimn sargisi od alir va sonra da 
alov xirmana kegir. Bu, qarda§lann bir-biri ila hocatla§masina va sava§ma- 
sma sabab olur. Onlar butun gunahi inayin qigim qiran qarda§da gbrurlar. 

Ofsanada deyilir ki, Buzancar qarda§larm arasma girib, onlarm 
mubahisasini hall edir. Qarda§lar onun aglma heyran qalib, ona onlarla 
ya§amaga yer verirlar. Butun elin tadrican ragbatini qazanan ganc tezlikla 
xan olur va butun turk soy va boylarmi birla§dirir. Takca Qiyat boyunun 
ba§gisi uygur Beki§ xan ona tabe olmaq istamir. Bela olan halda Buzancar 
ordu toplayib onun uzarina gedir va dbyu§da Beki§ xam olduru. Sonra isa 
Qiyat elinin butun camaatmi qilmcdan kegirir (Ogal, 2006, s. 413-414). 

“Xannama”da yazilanlara gora, Buzancardan sonra oglu Bukay, 
Bukaydan sonra oglu Kaydu, ondan sonra oglu Bay Sonqur, Bay Sonqur- 
dan sonra oglu Tuman, ondan sonra oglu Kabul, daha sonra sonuncunun 
ogullan Bartan va Noyan, Noyanm oglu maslindan olan Tamur Guran 
novba ila xanliq edirlar. Bundan sonraki hissada Yesugey Bahadir va 
Qingiz xanin tarixgalari naql edilir (Ogal, 2006, s. 414-415). 

I§in an maraqli tarafi budur ki, butun arabdilli manbalarda elxanlilar 
va umumiyyatla Qingiz xan ovladlarmdan turk kimi sohbat agilir. Qadim 
Qin, rus, Avropa va fars manbalarinda isa onlar “tatar” adlandirilir va 
onlarm monqol olduqlarma birca dana da olsun i§ara yoxdur. Tatarlarm 
isa qadim turk boylarmdan biri oldugu malumdur. Bunun bela oldugunu 


- 81 - 


ham Orxon-Yenisey abidalari, ham da Mahmud Qa§qarli birmanah 
§akilda tasdiq edir. 

£ingiz xanm kokii haqqmda man bo vo odobiyyatda xeyli bilgi var. 
Anasi Oeliin, Konqrat ulusunun Olxonut tayfasmdandir. 1159-cu il 
civarmda Yesugey bahadur taro fin don qa?irldi. Oeliin Yesugey bahadur 
tarafindan ba§ xatun tayin edildi. [ryMHJieB JI.H. MoroJibi h McpKHibi b 
XII b. (http://gumilevica.kulichki.com/articles/Article78.htm).]. Atasi 
Yesugey bahadir XII va XIII asrda Monqolustanda boyiik iin va giic 
qazanmi§ Kiyat Tatar boyunun ondari idi. 

Chingiz xanm tiirk asilli oldugunu tasdiqlayan ba§qa versiyalar da 
movcuddur. Bela ki, (/ingiz xanm §arqa yiirii§ii zamam biitiin tiirk 
tayfalan onun hakimiyyatini qeyri-§artsiz qabul etmi§dilar. Osasan da, 
Qazaxistan arazisinda Q’ingiz xanm ordusuna qar§i yerli tayfalar he? bir 
tazyiq gostarmami§, he? bir qar§idurma olmami§dir. Oksina, Chingiz xanm 
ordusunu yerli tayfalar ?ox xo§ qar§ilami§lar, hatta naymanlar va digar 
tayfalar Q’ingiz xanm imperiyasma qo§ulmu§lar. Yuxaridaki tarixi 
faktlarm diiriistliiyiinii digar tarix?i-tadqiqat?ilar tasdiqlami§lar. Rusiya 
tarix?isi Murad Hacimn fikirlari V. Belinskinin fikirlari ila iist-iista dii§iir. 
M. Hacimn fikrinca, Q’ingiz xan aslan Altay dagi ataklarinda ya§ayan 
ko?ari tiirk tayfalardandir. Tarix?iya gora, Chingiz xan (/ina yiirii§ edarkan, 
yoliistii onun ordusuna monqollar da qo§ulmu§lar. 

Chingiz xan tarixini ara§diran akademik Anatoli Olontsov iddia edir 
ki, XIII yiizillikda Avrasiya makam Chingiz xan da daxil olmaqla tiirk- 
lardan ibarat idi va bu tiirklar miixtalif tayfalara boliiniirdii. Daha sonra 
biitiin tayfalan bir araya gatirarak onu “Monqolustan”, yani “Obadi ordu” 
adlandirdi. 

Tarixda Monqol dilinda birca soz da tapmaq miimkiin deyil. Ancaq 
Tiirk dilinda na qadar istasaniz, tapmaq olar. O dovrdan (/ingiz xanm bir 
sira hokmdarlarla olan yazi§malan qalib. Onlarm hamisi Tiirk dilindadir. 
Markazi Asiyadan Kubilay xanm navalarina gondarilmi§ maktublar Tiirk 
dilinda, qadim uygur alifbasi ila yazilib. Bundan alava, boyiik fatehin 
ya§adigi dovrda iizarinda tiirk dilinda yazi olan Tau da§i bu giiniimiiza 


- 82 - 


qadar galib ?atib. 0gar o dovrda monqol dili var idisa, £ingiz xanm Tiirk 
dili nayina lazim idi? 

Monqol adli bir etnik qrup iimumiyyatla movcud olmayib. “Monqo- 
lustan” siyasi bir addir. Bunu AB§-daki amerikalilar ib miiqayisa etmak 
olar. Amerikalilar kimdir? ingiltara, Afrika, italiyadan, Fransa vs ba§qa 
yerlardan bura ya§amaga galmi§ insanlardir. Y axud biz hamimiz avvalbr 
Sovet xalqlan idik, ancaq he? kas sovet dilinda dam§mirdi. Qazaxlar Qa- 
zax Tiirkcasinda, ruslar Rus dilinda dam§irdilar. (J'ingiz xanm dovriinda 
Asiya qollarinda yalmz tiirk br ya§ayirdi. Onlar Tatarlara, Kereylara, Cala- 
irilara, Nayman ogullarma va s. boliiniirdii. Qadim yazilarda deyilir ki, 
giinlarin birinda Q’in safiri Menxun (J'ingiz xanm gdrii§una gedir, ancaq fa- 
teh ozii orada olmur. Belalikla, safir £ingiz xanm valisi Muxali ib dam§ir. 
“San kimlardansan?” soru§ur, o isa cavabmda “Man tataram” - deyir. 

0vvallar tatarlar ?ox hormatli idilar. Q’ingiz xam miixtalif millat- 
lardan olan insanlar ahata edirdi. O, oz dovlatini yaratmaq qararma 
galanda biitiin millatlari bir ad altmda birla§dirdi. Bas, bu qadar ?ox 
millatli olan xalqi neca adlandirmali? “Monqolustan” sdzii isa “Menqu” - 
“abadi” va “kol” - “ordu” sdzlarindan yaranan an neytral va giiclii 
saslanan soz idi. 

Hal-hazirki Xalxa-Monqol dili mancurlar onlara qalib galdiyi 
dovrda, XVII asrda yaramb. Monqollar (J'ini i§gal edib va qinlilar onlan 
qovana qadar 1 00 il burada hakimiyyatda olublar. (J'inlilar iki dafa qatliam 
toratmakla ahalinin yarismi qilmcdan kcgiribbr. 

Chingiz xanm dliimundan sonra isa elitar tabaqa arasmda hakimiyyat 
ugrunda miibariza ba§ladi. Naticada isa, XVII asrda yerli ahalinin, ozii 
Tiirk olub va tiirk dilinda dam§an insanlarm sayi 60 min nafara qadar 
azaldi. Bunu goran mancurlar Monqolustam ala keqirdilar. Onlarm dili 
Tiirk dilindan kaskin §akilda farqlanirdi. 100 il sonra dillarin qari§masi 
naticasinda hal-hazirda Xalxa-Monqol dili adlandirdigimiz Tunqus-Tiirk- 
Mancur dili formala§di. 

0vvallar monqollar tenqri?ilar idi, yani Gok Tannya inamrdilar. 
Lakin sonradan buddizmi qabul etdilar. Buddizm onlari mancurlarla 
birla§diran yegana ortaq noqta idi. Bu dovrda istedadli monqolustanli 


- 83 - 


ganclari (jin, Tibet va Tiirk dillarini oyranmak iigiin Tibeta yollayirdilar. 
Hamin ganclar qayitdiqdan sonra bu giiniimiiza qadar galib gatmi§ 
xatiralarini yazdilar. (Anatoli Olovintsov: “(jingiz xan monqol deyildi” 
http ://bao. az/categories_T arix/subcategoriesturk-xalqlari- 
tarix/product_5214744373) 


Odabiyyat 

1. Cavad Heyat. Tiirklarin tarixi va madaniyyatina bir baxi§. Baki, 
1993. 176 s. 

2. (jingizoglu Onvar, Arazbar bolgasinin manavi madaniyyati, 
Baki, "Miitarcim", 2011, 236 s. 

3. Bahaeddin Ogel, Tiirk Mitolojisi, 1. Cilt, Selquklu Tarih ve 
Medeniyeti Enstitiisii Yaymlan, No: 1, Ankara, 1971, 644 s. 

4. Ogel B. Tiirk mitolojisi, II cilt, Ankara: Tiirk Tarih Kurumu 
Basimevi, 1995, 610 s. 

5. Ogal B. Tiirk mifologiyasi. 1 c. B.,”MBM”, 2006. 

6. inan A. (jingizname. Azerbaycan Yurt Bilgisi. Lll, 1934. 

7. Tojictob C. II. /IpeBHHH Xope3M. M., 1948. 

8. ToncTOBa JI. C. HcTopHHecKHH (|)OJibK:iop KapaKannaKOB xax 
HCTOHHHK /[UM H'jyMCHHM 3THOreHe3a H 3THOKyjlbTypHbIX CBH3CH 3TOrO 

Hapona. B kh. OTHHnecKaa HCToprw h <(>oJibKJiop. M., «HayKa», 1977, c. 
141-164. 

9. Koroglu X. Oguz qahramanliq eposu. "Yurd", B., 1999. 
10-BacKaKOB H. A. TiopKCKne hjbikm / Otb. pen. T. J\. CaH>KeeB; 

HHCTHTyT M3biK03HaiiHH AH CCCP. — M.: IlsnaTCJibciBO boctohhoh 
jiHTepaTypbi, 1960. — 248 c. 

11. EnnypHH H. X. Co6paHne CBeqeHHH o Hapoaax, obHTaB iim x b 
CpenHeii A3hh b apeBHHe BpeMeHa. T. 1-3, M.-JL, 1950-1953. 

12. Jean-Paul R. Orta Asyada kutsal bitkiler ve hayvanlar. istanbul, 

2005. 


- 84 - 


Tarixgibi\ 


Q0DlR0Ll B0Y COLAYlRI 
V0 ONUN C AMlUT-T 0 V ARIX 0S0RI 

Qadirali bay Kosim oglu Calayiri 
(1555-1607) Qazaxlarm alimi, tarixqisi, 
ictimai xadimi va dovlat adamidir. 

Babaian qaraxanlilar xanadam iqtidar 
oldugu donamdan bari davamli xanlarm 
mii§avirlari, vazirlari va harbi sarkarda- 
lari olaraq ?ox dnamli dovlat vazifala- 
rinda olmu§dular. Qadiralinin atasi 
Kosim bir zamanlar bay daracasinda ol- 
mu§dur, babasi Tam§ik isa sava§ mey- 
danlarmdaki qahramanligi sayasinda ba- 
tur unvamm almi§dir. 

Qadirali bay Calayiri oncalari xan 
qarargahmda xidmat etmi§, xanm mii§a- Qadirali bay Calayiri 

viri, xan dvladlarmm lalasi olmu§dur. 

Kalmik hiicumlari sirasmda §igay xanm oglu (Tavakkiil xanm qarda§i) 
Ondan sultan oldii. Qadirali bay Calayiri atasiz qalan 13 ya§mdaki Uraz 
Mahammadi yamna abb biitiin kandiyla birlikda Sibir xam Kiigum xanm 
yamna kb? etdi. Kii?um xan 0 vaxtdan Qadiralini oziina ba§ bay olaraq 
tayin etdi. Kosim bay davamli Uraz Mahammadi yamnda saxlayirdi va 
onu oz ovladi kimi talim-tahsil verib yeti§dirdi. 

Qadirali bay Calayiri §arq tarixi, adabiyati, madaniyyati, iirf va 
adatlarini ?ox yax§i bilan, 0rab va Farsca oxuyub yaza bilan alim bir 
insandi. Onun bilgaliyi va elmina qanaat gatiran Kii?um xan ?ox 
ke?madan Qadiralini oziina ba§ mu§avir tayin etdi. Daha sonra 0 Kii?iim 



- 85 - 




xana qar§i 91x61 va Sibir §ahzadalarindan Seydakm ba§ mu§avirlarindan 
biri oldu. 

Qadirali bay Kosimoglu, Uraz Mahammad va Seydak u?ii barabar 
six-six ova fixardilar. Bela bir ov sirasmda (1588da) lrti§ 9ayi boyunda 
dola§an bu 119 qazaxi Sibir harbi komendanti D. Qulkov pusqu qurub 
yaxaladi. Daha sonra 119111111 ev-ovladlanyla barabar Moskvaya “girov” 
olaraq Qar sarayma gondardi. 

Belaca Qadirali bay Calayiri 1598-ci iladak Moskvada Qar saraym- 
da ya§adi. Uraz Mahammad isa 1590- 1591 -ci illarda Krim xanligi va 1s- 
ve9lilara qar§i sava§lara harbi miitaxassis olaraq qatildi va miixtalif 
yararliqlar gostardi. Sadaqati va igidliyindan dolayi ddnamin Rus 9an 
Fyodr Ivanov^ (ivan Qroznmm oglu) 1592-ci ilda Oka 9ayi boyundaki 
Qasim xanligmdan Uraz Mahammada xiisusi bir amirla toipaq verdi. Qar 
Rusiyamn zamamnda Kazan xanligma qar§i mubarizanin bir par9asi 
olaraq Oka 9ayi sahilinda “Qasim xanligi” adiyla bir xanliq qurdugunu 
bilirik. Ilk xani Qasimm admdan dolayi xanliq bu adi almi§di. Markazi 
Kermen §ahari oldu. Rusiyamn hakimiyati altmdaki Qasim xanligmi 
Qip9aq xanlarmm nasillari idara etdi. 

Rusiya 9an Boris Qodunov 1600-cii ilda bir amirla Qadirali 
Calayirinin yeti§dirmasi Uraz Mabammadi bu xanligm ba§ma gatirdi. Qar 
bir amriyla eyni zamanda Uraz Mahammada dord da vazir tayin etdi. 
Bunlardan biri Qadirali Calayiri idi. Rus Qan Boris Fyodrovi9 Qodunov 
Moskvada Uraz Mahammada neca biiyiik bir saygi gostardiyini tarix9i 
Qadirali Calayiri bzuniin "Camiiit-Tavarix" adli asarinda ayrmtili bir 
bi9imda anladir. 

Belaca Qadirali ancaq 1600-cii ilda elmi 9ali§malarla ma§gul olma 
imkam tapdi. Eyni il Qasim xanligmda "Camiiit-Tavarix" adli tarix 
9ali§masmi yazmaga ba§ladi va 1602-ci ilda tamamladi. Bu kitab 0 
donamdaki adata uygun olaraq Rus 9an Boris Qodunova taqdim edildi. 

Qadirali Calayirinin bu asarinin Qingiz xan va nasillari ila Qazax 
xanligmm tarixi oldugunu soylaya bilirik. Ancaq kitabm onsoziinda 
bildirildiyi kimi, “Qazaxistan tarixi U9iin 90X onam arz edan U9iinii bolii- 
mii, yani daha onca he9 bir muallifm asarlarinda yer almami§ tarixi 


- 86 - 


bilgilarin verildigi son qismdir. Bu doqquz dastandan (§acarabrdan - 
0. Q.) ibaratdir. Bunlarm sa kk izi Qingiz xan nasillari iginda Qazaxistan 
tarixiyb ilgili kimsalardir, Urus xan, Toxtami§, Tamir Kutluk Urusxan- 
oglu, Haci Kerey, Haci Mahammad, 0biilxeyr, Jadigar, Uraz Mahammad 
va digarlarina, bir dastan isa Qizil Orda tarixindaki boyiik §axsiyat Edige 
baya hasr edilmi§dir". 

"Camiiit-Tavarix" o donamin ananalarina gora adabi Tiirk dilinda 
yazilmi§dir. Bununla birlikda miiallif Qazax dilinin boyiik imkanlanm, 
mohta§am banzatmalarini, giiclii deyimlarini, atasozlari va masallari 
gcrgak bir yazara xas ustaliqla i§latmi§dir. Burada miiallif diiz yazim bela 
§eira dondararak six-six takrarlanan ritmla anlatmaqdadir. 

Bu movzunu darinlamasina ara§diran iinlii elm adamlari R. 
Sizdikova va M. Koygaldiyevin birlikda yazdiqlari Qadirali bay Kosim- 
oglu va "Camiiit-Tavarix” (Almati, 1991) adli ara§dirmalan boyiik bir 
qatqi etmi§dir. 

Qadirali Calayiri asarinin adabi daracasi va dayarini isbatlamaq iigiin 
asardan bir ne9a misal gatirak. "Camiiit-Tavarix"da Rus gan Boris Qo- 
dunova aid bu madhiyani goriiriik: “Ciimlat al xristian padi§ah hazratlari 
Boris Fyodroviq ulug ag xan dur. .. aynalasi alti xan, tequraqi tort xan, 
diinyamn tort burgin biylagan xan, xalaykm adlik bilan surqan xan, ye- 
timlarga rahim kilib, gigaylarna toydirgan xan, qi§ va yay, ay va il xazinada 
bar malm haq yolunda ehsan kilgan xan, yeddi iqlim ka§iimi algan xan”. 

Bu madhiyanin kompoziya qurulu§u baximmdan o donamdaki 
ozanlarm §eirlarini xatirlatmaqdadir. Burada nasir yazi bela sanki bir §eir 
kimi ritmli va qafiyali galmakdadir. Miiallif balli kalimalari va ya 
deyimlari referans olaraq bir ncga dafa takrarlamaq suratiyla bu 
qavramlara oxucunun diqqatini daha 90X 9akir. 

Bunun kimi kalima takrari metodunu bir zamanlar Qazax jiravlan 
six i§latmi§dir. Masalan, Kaztuvgan Siiyin§ioglu dziiniin bir ko§ugunda 
“vatan” manasmda i§lanan “yurt” kalimasina ozal bir vurgu etmak ii9iin 
takrarlar: 

Alan da alan, alan yurt , 

Ag otagim tikihn yurt. 


- 87 - 


Atamiz bizim bu Siiyini§, 

Damad olaraq gettiyi yurt. 

Anamiz bizim Boztuvgan 
Gal in olaraq gdldiyi yurt, 

Karqa qadar bu Kaztuvgan 
Bahadir dogan yurt. 

Gobdk bagimin kasildiyi yurt, 

Kirli libaslarimin yuyuldugu yurt, 

§am agacindan yay yaptigim, 

Sadagmn sari yun oxa doldurub, 

Camma qalxan olan yurt. 

Belaca "Camiut-Tavarix" sadaca tarixi movzuda yazilmi§ bir asar 
deyil, eyni zamanda oz donaminin adabi ananasina gora yazilmi§, xitabat 
sanatini boyiik bir ustaliqla istifada etmi§ bir asar deya bilirik. 

indi "Camiut-Tavarix" haqqmda daha artiq bilgi sahibi olmaq iigiin 
Qadirali Calayiri kitabmm “Uraz Mahammad xan dastam” adli bolumiinii 
oxuyaq: “Uraz Mahammad Ondan sultamn oglu, §igay xan oglu, Cadik 
xan oglu, Canibak xan oglu, Barak xan oglu, Kuyir§ak xan oglu, Urus xan 
oglu haqqmda dastan. 

Uraz Mahammad xanin biitiin ata-babalan, aqrabalariyla bir dastan- 
da yazildi. Q’iinki Urus xandan Canibak xana qadar dordiincii nasil idi. 

Canibak xanm ogullarmi burada takrar xatirlatmaq istayirik. Onun 
ogullarmdan navalarina qadar bir 90X nasil yeti§di. Faqat onlarm har biri 
birar xanadan olaraq oz bolgalarinda xanliq qurub idara etdi. Bu iizdan §an 
va §ohrati bugiina qadar yaygm olaraq galdi. 

Ilk onca soylanan Qasim xan, Cahan bayiimdan dogulmu§du. Bir 
ne9a il babasmm idara etdiyi ulusda xanliq qurdu va oz donaminda 
miixtalif vilayatlari hakimiyatina aldi. Onun hekayasi har yerda anladilir, 
bundan dolayi tanmdi va ma§hur oldu. Sonunda Sarayciqda vafat etdi. Bu 
giinlarda onun qabri Sarayciqdadir. Onun oglu Flaqnazar xan Xamq 
sultandan diinyaya galmi§dir. Onun §an va §arafi har tarafda dildan-dila 


gatirilmakdadir. Ancaq Haqnazar xan oz aralarmda aparilan sava§larda 
oldii. Bu giinlarda onun ogullarmda xanliq edan yoxdur. 

Qambar sultan har zaman Qasim xan ila birlikda oldu, onun ordu- 
sunun sarkardaliyini etdi. Onun nasillardan he? biri xanliq eda bilmadi. 

Usak xan. Onun oglu Bolat sultan idi. Onlara da xanliq ?atmadi. On 
sonunda Bolat sultan ogullanyla birlikda Nogay sava§mda §ahid oldu. 

Jadik xan. Qasim xan zaman in da tanmmi§di. §agim mirza ila 
sava§di va ilanli tapada bir ogluyla birlikda §ahid oldu. Onun turbasi 
Urgancdaki Bakirgan Atadadir. Orada dafn edilmi§di. Jadik xanin bir ?ox 
qadmlan va cariyalari vardi. Onun ovladlan ?ox idi. Daha ?ox ma§hur 
olmu§ ogullan: Togum xan, Bokey sultan, §igay xan va Malik sultan. Son 
ikisinin anasi Abaykan Bayim idi. Togum xan va onun ogullan “Doqquz 
Sari” olaraq adlandinlir. Malik sultamn oglu Ba§ibak sultan Doqquz San 
ila birlikda Cagat vilayatinin sarhad-smirmda §ahid oldu, (bu sava§da) 
iinlii otuz yeddi sultan §ahidlik zirvasina ucaldi. . . 

Ancaq Bokey sultandan ovlad qalmadi. Bavi§ - Budarin oglu Adiq 
sultan idi. Onun oglu Buyda§ xan idi. Adiq sultamn ogullan "Be§ Ogul" 
olaraq adlandinldi. Buyda§ xan Barak, Darvi§ xan ila sava§da oldii. O 
zaman Buyda§ xan ila birlikda biitiin "Be§ Ogul" nasillarindan 24 sultan 
oldii. 

"Be§ Ogul"a xanliq yeti§madi, ancaq bir oglu vilayatlarda ki?ik 
(kalta) xan oldu, faqat adlan tanimb ma§hur olmadilar. 

Burunduk xan. Onun dvladlarimn martabalari al?aldi. 

Ohmad xan, Ozbakistanda Ahmet xan olaraq adlandinlir, o da bir 
az zaman xan oldu. §eydak bay ila aparilan sava§da §ahid oldu. Uraz 
mirza §ahid etdi. 

Tahir xan oldu. Az vaxt xanligi idara etdi, o qadar uzun miiddatli 
xanligi idara eda bilmadi. 

§igay xanm hekayasi har zaman onun bahadirligi ila malumdur, 
ma§hurdur. Sonunda o da bu diinyadan ko?dii. Bu giinda onun mazan 
Giimii§kandda, Oli Atamn yamndadir. §igay xanm xammlan ?ox idi, 
onlar dnamli ii? boyiik ocaqdan meydana galmakdadir. Onlardan dogan 
ogullar bunlardir: Seyidkul sultan, Ondan sultan, Altm xamm Baym Ba- 


- 89 - 


yim adli ba§qadmdan dogmu§dular. Tokay xan, Osim sultan, Sultan Sabir 
Bak xarnm. Bu iiguniin anasi Cagat qizi Yax§im Bayim idi. 01 i sultan, 
Sulum sultan, Ibrahim sultan, §ahim Sultan bunlarm anasi Burunduk 
xanin qizi Dadam xammdan dogulmu§du. 

Ondan sultan haqqmdaki hekayalara bir 90X yerda tasadiif edilmak- 
dadir. O bay bahadir va ox atmaqda 90X mahir idi. Har zaman di§ dii§man- 
lara qar§i sava§da igidlik gostarmi§dir. §igay xan zamamnda ordusunun 
sarkardasi oldu. Onun haqqmda tarixda 90X bilgi vardir. Sonunda 
kalmiklarla aparilan sava§da 30 ya§mda §ahid oldu. Onun mazan Xaca 
Ohmad Y asavi tiirbasinin yamndadir. 

Onun xammlan va cariyalarinin sayi xeyli 90X idi. O bir 90X 
vilayatlari hakimiyati altma almi§di. Onun ma§hur iki ocagmda dogan 
ogullan bunlardir: Altm xamm - Usak xamn oglu Bolat sultamn qizi idi. 
Ondan Islam padi§ahi va sultam Uraz Mabammad xan dogdu. Tatli xamm 
doguldu. 

Q’iiyim xamm Burunduk xamn oglu Kamsin sultamn qizi idi. Ondan 
Kocak sultan dogulmu§du. O Islam Padi§ahi Tavakkiil xamn Ordu 
sarkardaliyini etmi§di. O bu vilayatda bugiin daxi ya§amakdadir. 

Uraz Mahammad xan sakkiz ya§mda babasi §igay xandan ayrildi. 
Aynca on 119 ya§mda atasi Ondan sultan §ahid oldu. Bundan sonra bir az 
vaxt sixmti gordii va Seydak bayin oniinda mohtacliq gordii. 

On alti ya§mda biitiin xristianlarm 9an Boris Fyodrovi9a xidmatina 
hazir hala galdi. 

O giindan bugiina kimi £ar Boris Fyodrovi9a xidmat etmakdadir. 
£ar hazratlari ona xidmat edan bu §axsi taltif edilmasi 1000-ci ili, donuz 
ilinin sonunda idi. Hamal biirca galanda si9an ili idi. Ramazan aymda on 
be§inci giinii, biitiin ruslarm 9an Boris Fyodrovi9in farmamyla sag va 
solunda dayarli baylari oturtdu, kii9a-kii9a, daira-daira silahlanyla tabe 
olan, ba§ ayan irali galan insanlar durdu. Bela bir maclis Uraz Mabammad 
xan Ondan sultan ogluna boyiik saygi gostardi va burada (J'ar hazratlari 
qizil taxta oturdu, uca sultan atasma yaxm durdu va Uraz Mahammad xam 
tabrik eyladi va "miibarak olsun" soyladi. 


- 90 - 


£ar hazratlari ba§ ayib saygi gostardi. Kermen §aharini “soyurqal” 
olaraq hadiya etdi. Bir ne9a giin Qar hazratlari yanmda olaraq xidmat etdi. 
Kermen §aharinin baylari, mirzalari, sada ahalisi iki yiiz nafar orada 
[Moskvada] hazir oldu. £ar hazratlari izin verdi. Uraz Mahammad xana ozal 
tarciiman verib §avval aymda ciimaax§ami giinii Kermen §aharina yolgu 
etdi. . . Kermenin (ululan) ya§hlan da xan hazratlarinin qullugunda idi. 

Bir hafta i9inda §avval ayimn dordiincii giinii tarixin bininci ili cii- 
maax§ami giinii boyiik bir dovlat maclisi ila Kermen §aharina daxil oldu. 
Bir ne9a giin oz maiyatindaki ahali ila aylanca hazirlayib, toy-§olan etdi. 
Miibarak zilhicca ayma qadar. Ondan sonra tarixta 1000 si9an ili miibarak 
zilhicca ayimn onuncu giinii idi. Ciima ax§ami giinii Uraz Mahammad xan 
Ondan sultan oglu xan elan edilarak taxta ayla§dirildi. Boyiik, ki9ik biitiin 
rus va tatarlar orada hazir idi. Maclisi izlamak ii9iin 90xlu ahali toplandi. 
§eyx Oli xamn tikdirdiyi da§ mascidin i9inda mollalar, bilga hafizlar, 
baylar, qazilar, mirzalar hamisi miisalmanlar idi. Bu insanlar mascid 
i9inda toplandi va miibarak qizil taxti gatirdilar va onu mascid i9ina 
qoydular. £ar Boris Fyodrovi9in amriyla o sirada Rus boyiiklari (boyarlar) 
da orada hazir idilar. Kohna toplumun onda galanlarindan Bolak Said 
xiitba oxudu. Dord nafar dord tarafdan xan hazratlarini qizil taxtm iistiina 
qaldirdilar. Iyirmi (sakkiz) ya§mda Uraz Mahammad miibarak xanliq 
taxtma ayla§di. Allah daracasini hayat boyu davam etdirsin. 

Biitiin boyiik-ki9ik mollalar, Okbar xaca va Allaha inanan Islam 
camaati hamisi qatildilar va dua etdilar. Ondan sonra maiyati, ataliq 
ham§ahrilari xan hazratlarinin iistiina sa9i sa9dilar. Biitiin i§tirak9ilar xan 
hazratlarina saygiyla ba§ aydilar. Bir ne9a giin ay ke9ana qadar giindiiz- 
geca bayram edildi, o zamanda boyiik toylar tutuldu. Bal va i9kini hesab- 
siz 90X verdi. At, qoyun va okiiz 90X kasildi. Qoxlu sayda insan toplandi. 
Har kasin durumuna gora yer hazirlandi. Mollalar, hafizlara, yetimlara, 
dullara, kimsasizlara, yoxsullara va qullara sadaqalar verildi. Habsxana- 
daki mahkumlar buraxildi. 

Biitiin bu yax§i i§lar va sadaqalar Allah yoluna ithaf edildi. 

[Uraz Mahammad] £ar Boris Fyodrov^in sagligi istadi. Har zaman 
erkan va ya gee 9ay i9sa da, onu aglmdan 9ixarmadi. Aynca onu Allaha 


- 91 - 


har zaman qulluq etmaya hazir idi. Peygambarlarin ulusu Mali am mad 
Mustafa -Allahu-Taala ona nurunu toksiin- ruhuna har zaman dua cdar, 
samimi qalbla miinacaat edirdi. Allahm sevgilisi. Adam peygambardan 
son peygambara qadar, onlarm nasillari, mollalar va §eyxlarin hamisma 
dua edar yardimlarmi istardi. Evsiz, qarib va kimsasizlara marhamat 
edirdi. Sag aliyla §ariata uygun i§lar etsa, sol aliyla ogru va quldurlan £ar 
Boris Fyodrov^in a mr larina asasan caza qam9isiyla acimasizca cazalandi- 
nrdi. Bundan dolayi Kermen §ahari, Boris Fyodrov^in olkasinda amin- 
amanliq meydana galdi. Bu sababla giindan gtina miisalman xam Nasrad- 
din 0 bu Fath Uraz Mabammad guclii dovlatiyla illari a§sm, ytiz ya§asm, 
sonsuz dovlat ona yar olsun. in§allahii Taala, amin Ya Rabbal Alamin. . . 

Bu tarixin yazilmasma sabab olan ytiksak martabali Uraz Maham- 
mad xanm babalarmdan bari qulluq edan Calayir daraq damgali idi. Fars 
dilinda olan "Qingiznama" kitabmi Tiirk dilina 9evirdi, daha sonraki za- 
manlarda meydana galanlari isa duyub oyrandiklarina gora Allah-Taala 
yardim etdi va toplayib yazdi. £ar Boris Fyodrovi9in sonsuz adalati, haq- 
liligi va yena yiiksak martabali Uraz Mabammad xam ytiksak martabali 
qann saygiyla xanliq taxtma ayla§dirdiyini bayan etmak U9iin yazildi. 

Hazrati Nuh alayhissalamdan Oguza qadar, Oguzdan hicrata qadar, 
hicratdan Qingiza qadar, Qingizdan bu zamana qadar ne9a pad§ahlar, 
xanlar galib ke9mi§di, hamisi anladildi. 

Qadirali bay Kosimoglu, Tam§ik (Tam9ak) Bahadiroglu, Ayci 
Bahadiroglu, Adam §eyx mirza boyiik qarda§i Kara§ bay oglu, Kubay- 
oglu, Qambar mirza oglu, Aytola bay oglu, Itbaga oglu. Cmgiz xan zama- 
mnda Sartak noyan olmu§du. Onun oglu Calayir Saba idi. Onun Calayir 
Tabra Baydir. Onun ovladi Aytola bay idi. O tanmmi§ va ma§hur olmu§ 
bir §axs idi. Urus xanm naslindan ulu amir olmu§du. Urus xanm sagi 
(meymana) va solu (meysara) budur. Burada anladilmaqda olan, yani 
meymana sag qolu, meysara sol qoludur”. 


- 92 - 


Bdabiyyat 


1. B. B. TpenaBHOB. Hcropiifl HoraiicKOH Op/ibi. MocKBa. H3^a- 
TeJibCKaa cj)HpMa «Boc ro c niaM jiHTepaTypa», PAH; 

2. YcMaHOB M. A. TaTapcKHe HCTopHiecKHe hctohhhkh XVII — 
XVIII bb. Ka3aHb, 1972; 

3. Mmuiep T. O. OnncaHHe CH6Hpc^oro papcTBa h Bcex npoHC- 
meaniHx b hcm aen. CH6., 1750; 

4. /pLiaiibin ,xapa ji iji m apj i ap bi . - A: i m aibi : 5KIHC "KasaKcran" 6acna 
Yiii", 2001, - 592 6eT: 

5. TaTapcKHH 3HpHKJione/jHHecKHH cJiOBapb. — Ka3aHb: MiicrHiyT 
TaTapcKOH 3HpHKJione,ziHH AH PT, 1998 — 703 c.; 

6. Ka.ibiKpraan osk TK^anaepjibi. «>K3Mnr b 3T-i3Bapnx» (xajibiiaiap 
Tapnxbi /Kbicmbii bi). Ka3aH: HMaH HampmiTbi, 2010. 

7. Kao.iy.iBaxHioii K. «>KaMM aT-TayapHX» qy Macro Kapann 
Ka.iprann 6c k a >l(a;ianpH // CyjiCHMaHOBCKHe mtciihh 2006: Marcpnajibi 
IX BcepOCCHHCKOH H a y 4 H O - II p a Kr H 4 C C K O H KOH(j)CpCITHMM. - TioMeHb: 

Hnil, «3iccnpecc», 2006. - C. 41-44. 


- 93 - 


Mdddniyydt 


Onvar CINGlZOGLU 

AV§AR ELlNlN X3TTAT V0 KATIBLORI 

Haci Aga bay A v§ar 

Nadir §ah sarkardarindan olan Hacaga bay Av§ar hamin ordu 
siralarmda Karim xan Zandla birlikda xidmat etmi§ va mohkam dostluq 
alaqasi yaratmi§dilar. Karim xan Zand Iranda hakimiyyata kcgdikdan 
sonra oz yaxm dostu Hacaga bayi §iraza davat etmi§, Hacaga bay da ozii, 
ailasi va biitiin tayfasi ila birlikda Tabrizdan ko 9 arak iraq yolu ila §iraza 
galmi§ va Karim xan Zandin ona yaratdigi §arait asasmda §ah Meydam 
mahallasinin miihim hissasinda sakin olmu§dur. Haciagasi tayfasi 
ziyalilarmdan gorkamli hakim, miiallim, hiiquq§iinas, adib, §air, xattat va 
s. meydana 9 ixmi§lar ki, onlardan bazilari biitiin Iran miqyasmda 
ma§hurdur. Hacaga bay Av§ar ozii qo§un sarkardasi olmaqla barabar yax§i 
xattat idi. Hafiz §irazinin mazan iistiina qoyulmu§ marmar da§m iizarinda 
qazilmi§ yazilar va §eirlar Hacaga bayin xattidir. [Mirza Hasan Fasai, 
Farsnameye Nasiri, II cild, Tehran, h.qamari. 1 3 1 3\1 895) sah.27] 

§iraz §aharindaki "Takkayi-Haciagasi" Hacaga bayin admadir. 
[http://vista.ir/article/63228/ jl — 

Hacaga bay Av§arm oglu Mirza Hasanali Tabib §irazi Karim xan 
Zandin yaxm dost va hamdam §axslarindan biri idi. 

Mahammad Ismayil A v§ar 

Mahammad Ismayil Av§ar Urmiya §aharinda diinyaya panah 
gatirmi§di. Xatat va katiblikla ma§gul olmu§du. «Nasrul Lali» adli asari 
§ahm kitabxanasmda saxlamhrdi. 


- 94 - 



Osadulla Av§ar 

Osadulla Av§ar §eyx Mahmud §abiistarinin «Giil§ani-Raz» asarini 
ko9urmu§dii. 

Mahammad xan A v$ar 

Mahammad xan Heydar xan oglu Urmiya §aharinda diinyaya 
galmi§di. Miikammal madrasa tahsili almi§di. Atasmdan sonra Av§ar 
elinin ba$gisi olmu§du. Niisratiilmiilk laqabi, polkovnik rutbasi vardi. 

Mahammad xan miiqaddas Makkayi miikarrami ziyarat etmi§di. 

Haci Mahammad xan mazlumparast bir adam idi. Kasiblara al tutur, 
onlarm dvladlarmm savadlanmasma 9ah§irdi. 

Haci Mahammad xanm gozal qalami vardi. Xattat kimi ad 
9ixarmi§di. Miiallimi Hasanali xan Omirnizam Garrusinin amriyila 8 min 
beytlik «Pivani-Famixini» §ikasta nastaliq xatti ila kogurmu^dii. Bu 
kitabm ba§ligi qizilla i§lanilib. 

Haci Mahammad xanm Hiiseynali xan, Hiiseyn xan, Yahya xan, 
Hasan xan, Olinagi xan adli ogullan vardi. 

Mirza dbdulhiiseyn xan Sadiqi Av§ar 

Mirza Obdulhiiscyn xan Urmiya §aharinda diinyaya goz a9im§di. 
Xattat idi. Katib kimi miiallimi Mahammad xanm yamnda 9ali§mi§di. 
Sonra vakil i§lami§di. Omriiniin sonlarmda ^lragatiyeyi-Safli kandinda 
akin9ilik etmi§di. 

Sami Av§ar 

Mirza Sami Mirza Mahammad oglu Urmiya §aharinda diinyaya boy 
gostarmi§di. Miikammal madrasa tahsili almi§di. Xattat kimi ad 9ixar- 
mi§di. Uziinii ko9iirdiiyii asarlardan biri: "Dastani-Divan, (M- 85 ) Mirza 
Melkum xan. Uziinii ko9iiran: Sami valadi Mirza Mahammad Avsar, 
tarix: 1872 ". 


- 95 - 


Etnoqrafik etiidbr 


Mahal QACAR, Onvar QlNGlZOGLU 
CUVA§LAR 

Ovvalca adlan haqqmda. Quva§larm XVIII asra qadar bir alif- 
balarmm olmamasi sababindan ozlari iigun “Quva§” admi na zamandan 
etibaran istifada etdiklari haqqmda har hansi bir malumat yoxdur. Bunun 
iifun “Quva§” admi digar qaynaqlarda axtarmaq lazimdir. 

Bu xalq dzii-dzuna «fava§» deyir. Malumdur ki, tiirk dillarinda «r» 
sasi, «z» sasina, «s» va «z» saslari isa «§»va «f» saslarina kefir. Ona gora 
«savar» etnomininda sonraki «r» sasinin avvalca «s», sonra da «§» sasina 
kcgdiyi ehtimal edilsa, onda guman var ki, «fava§» etnonimindan toran- 
mi§dir. 

Quva§ adi Tatar dilinda Civa§ (Tiirkca yava§) §aklinda olub “sakit, 
miilayim, ban§ sevar” anlammdadir. 

Quva§larin etnik to$okkiilii. Quva§ xalqi qariba taleya malikdir. 
Bu durum, fuva§larm Qin sarhad-smin yaxmlarmda bir yerlarda ta§akkiil 
tapan an qadim Tiirk xalqlarmdan biri oldugu gcrgayi ila agiqlana bilar. 
Quva§lar daha sonralan, bir ncga asr boyunca Asiya va Avropamn 
dayi§ik olkalarinda sarbast-sayil dola§dilar va naticada XV asrda tiirklarin, 
slavyanlarm va Fin-Uqor xalqlarm oldugu Orta Volqa bolgasina yerla§- 
dilar. Dayi§ik olkalarda asrlar boyunca siiran dola§malari sirasmda, 9 ox 
farqli madaniyyatlar ila iizla§dilar. 

Quva§ dili Asiya va Avropamn ondan artiq dayi§ik dillarindan iin- 
siirlari oziinda birla§dirir. Monqolca, Qinca, On Asiya dillari, Uqor dillari, 
Farsca, Orabca va Qadim ibranicanin biitiin lahcalarindan sozlar abb. 
Bunlara alava olaraq daha sonra Slavyan va Fin-Uqor dillari ila yana§i 
uluslararasisoz xazinasindan da bu dilin kalimalar aldigim bildirmaya bela 
garak yox. Bu iizdandir ki, §arq§iinas Fray bir safarinda Quva§ dilini, 


- 96 - 



dayi§ik lahcabrin qan§igi anlamma galan "ein verbastertes" deyimi ib 
tanitmi§dir. Bununla birlikda, fuva^larin da digar mi lbtbr iizarinda geni§ 
bir tasiri oldugunu da bildirmaliyik. Xiisusila Fars, Monqol, Osetin, Avar, 
(J'cgcn, Inqu§, Rus, Alman va Macar dillarinda £uva§ dilindan almmi§ 
sdzlar vardir. Onlardan alava Mari, Udmurt, Mordovyan va Komi 
dillarinda bol miqdarda £uva§ dilindan almmi§ sdzlara rast galinir. 

Yuxarida verdiyimiz bilgilar, dayi§ik dlkalardan elm adamlarmm 
uzun miiddatdir na iigiin bu qariba millati va bunlarm soy-kokiina dair 
mibmmam anlamaga va a9iqlamaga qali^diklanm daqiq bir §akilda a9iq- 
liga qovu§durmaqdadir. Faqat, bu elm adamlan bu insanlarm ke9mi§lari 
ib alaqali he9 bir dalil tap m annular. (J'iinki, 9uva«jlarin babalan ozlarina 
aid bir yaziya sahib olmami§lar va dolayisiyla ozlari va asllari ib alaqali 
gerida he9 bir bilgi buraxmami§lar. Tarix9ilar da, asasan garakli bilgilarda 
bir aksiklik oldugunda, arxeoloqlar, etnoqraflar va di^ilar kimi yaxm 
miitaxassisbrin yardimma ba§ vurmaqdadirlar. Bu iizdandir ki, <;uva$larin 
tarixi va etnogenezlari ib ba§ smdiran tarix9ilar oz hipotezlarini qurmaq 
macburiyyatindadirlar. 

A§agida bunlardan an 90X bilinanlarin qisa bir siyahisi var. Belaca, 
Prof. Sboev 9uva§larm, bir zamanlar Orta Volqa bolgasinda ya§ami§ olan 
burtaslarm soyundan galdiyi naticasina qatmi^dir. Prof. Tixomirov isa 
9uva§larm, qadim Rus alyazmalarmda marilar, mordovanlar va digar 
qon§ulan ib birlikda adi ke9an qadim Vada tayfasimn soyundan olduq- 
larma inanmaqdadir. Bir yandan. Prof. Xudyakov bunlarm avarlarm so- 
yundan galdiyini dii§iinur. Prof. Klauson da, bunlara aski Tabqac xalqinm 
soyu olaraq baxmaqdadir. Prof. Xalikov isa, bu xalqin imenkovskaya va 
Azelinskaya arxeoloji madaniyyatlarinin yaradicisi olan Kama bolgasinin 
an qadim sakinlarinin soyundan galdiyina inanmaqdadir. 5 Prof. Tati§ev 
da, 9uva§larm qadim Idil bulqarlarmm soyundan oldugunu dii§unur. Prof. 
A§marin, Bulqar muttafiklari olan Suvar (Sabir, Sabar) tayfasmmn soyun- 
dandirlar, demakdadir. Prof. Kaxovski, bunlarm £uva§ dillari dam§an 
ikinci tip bulqarlarm ardicili oldugunu ifada edarkan, Prof. Malyutin da 
9uva§larm ikinci tip bulqarlarm soyundan galdiyi gdrii§unu payla§maq- 
dadir. Prof. Fraehn, bunlarm «Qadim xazarlarin dagilmi§ qolu» oldugunu 


- 97 - 


bildirirkan, Prof. Yeqorov, fuva§larin qadim §umerlarin ta ozii oldugu 
naticasina qatmaqdadir. Akademik Marr isa dayi§ik na§rlarda, «£uva§lar 
Idil iizarindaki Jefaditlardir», «f'uva$lar Sarmatyanlilardir», «£uva§lar bi- 
zim Basklanmizdir», «f'uva§lar, adlarma gora, §umerlardir», «£uva§lar 
Kuperlardir», «£uva§lar iberyanlardir» va saira kimi £uva$lar haqqmda 
qox miqdarda farziyya irali siirmakdadir. 

Yani, ^uva^larla bagli tarixi adabiyyat, bunlarm etnik ta§akkulii 
movusundaki nazariyyalarda qox farqli va bir-birlariyla ziddiyyat ta§kil 
edan fikirlar var va siradan bir oxucu iigun bunlarm harda dogru, harda 
yalan soyladiklarini anlamak tamaman imkansizdir. Har hansi bir yozumu 
dogru bir §akilda anlamaq va dayarlandirmak iiqiin, bu nazariyyalarin 
yaradildigi va qohum elmlardaki inki§afa dayanaraq day i^dirildiy i §artlari 
gozlar oniina saracayik. 



Masalan, Rusiya Elm- 
lar Akademiyasimn (izvlari 
XVIII asrda £uva§ bolga- 
sindaki incalamalarina ba§- 
ladiqlari zaman, £uva§ ya- 
§ayi§ mantaqalarinin Fin- 
Uqorlar ila yanyana yerla§- 
diyini va f'uva§ xalqmin Fin 
qiyafalari geydiyini ortaya 
qixarmi§lar va £uva§larm yerli finlar oldugu naticasina galmi§lar. Bu 
donamin haman-haman biitiin onda galan elm adamlan bu fikri pay- 
la§maqdaydilar. Bu elm adamlarmdan bazilarinin adlan bunlardir: 
Erdmann, Qarcey, Isaak Maas, Georgi, Miller, Qmelin, Falk, Kastrin, 
Alkvist, Karamzin, Polevoy, Firsov, Radlov va digarlari. Ancaq, qohum 
elmlarin miitaxassislari, antropoloji xiisusiyyatlari, etnik madaniyyatlari 
va dillari baximmdan Fin-Uqorlardan kaskin bir §akilda farqlanan 
?uva§larm heq da Finli olmadigim tasdiq etdiklari zaman, tarixqilar ba§qa 
hipotezlar irali siirmaya macbur qalmi§dilar. Bu safar da, 9uva§larm yerli 
soylari haqqmda ahkam kasilarak, bunlarm tamamila miistaqil bir kokla 
ayn bir millat olduqlan va tarix oncasindan bari oz torpaqlan iizarinda 


- 98 - 


ya§adiqlarma dair bir hipotez irali suriilmu§dur. Yerli intelektuallar ara- 
smdan bu hipotezin ardicillan, bir §iiar beta hazirlayaraq «£uva§lar 
?uva§lardan tbrami§lar, ba§qalarmdan deyil; bunlar an crkan zamanlardan 
bari oz torpaqlan iizarinda ya§amaqdadirlar» deyirdilar. Ancaq arxeoloq- 
larm, apardiqlari ara§dirmalar naticasinda £uva§ bolgasi va qon§u bolga- 
larda qadim ?uva§lardan qalan he? bir arxeoloji tapintmm olmadigmdan 
dolayi, bu yozumu da isbatlamaqda ugursuz oldular. Belaca, arxeoloqlar, 
"kive syava" tipi paqan dafn sahalari kimi tamsil edilan bu £uva§ 
arxeoloji abidalarinin, £uva§ mantaqalarinin va kiramat karti deyilan 
mabadlarin Monqol istilasmdan sonra ortaya ?ixdiqlarmi gostarmakdadir- 
lar. Ayrica, yazili qaynaqlar ?uva§larm qadim zamanlarda burada ya§a- 
madigmi va bu torpaqlarda, ilk olaraq, sadaca be§ yiiz il onca gdrundiik- 
larini gostarmakdadir. 

Bundan sonra, bir ?ox ta- 
rix?i ?uva§larm Idil bulqarlarimn 
soyundan galmi§ ola bilacaklarini 
du§iinmaya ba§ladi. Bu fikir bir 
?ox elm adami tarafindan olduqca 
miimkun bir yaxmla§ma olaraq 
gdriildii, ?unku bulqarlar Monqol 
istilasmdan sonra tarix sahnasindan silinirkan, bundan ?ox qisa bir miiddat 
sonra ?uva§lar meydana ?ixdilar. Bu iizdandir ki, bazi tadqiqat?ilar 
Bulqar kokii fikrini dastaklami§dilar. Bu alimlar: Tati§ev, §afarik, 
Ilminski, Kunik, A§marin, Qombocz, Kaxovski, Dimitriyev, Malyutin, 
Baskakov va digarlari. Biitiin bu tadqiqat?ilar, «Monqol istilasmdan onca 
idilin sol sahilinda ya§amaqda olan va £uva§ dili dam§an Idil bulqarlan, 
1236-ci ilda Monqol ordulan tarafindan dagidildi va bunlar Idilin sag 
sahilina ko?arak, burada ?uva§lar deya ?agrilmaya ba§ladilar» goru§unu 
miidafia edirlar. Orta Idil tatarlannm da, ozlarinin bulqarlarm soyundan 
galdiyini du§unmalarindan va hatta Bulqar ke?mi§tarini xatirlamalarmdan 
dolayi, istila sirasmda bulqarlarm bir qisminin Volqanm sol sahilinda 
qaldigi va bunlarm zamanla tatarlara ?evrildiyi; Volqanm qar§i sahilina 
ke?anlarin isa zamanla ?uva§lara dondiiyuna inamlmasma qarar verildi. 



- 99 - 



Tatarlarm miisalman va guva§larm paqan oldugu gergayindan yola 
gixaraq, bu elm adamlan sol sahildaki bulqarlarm miisalman qalmaga 
davam etdiyina, ancaq sag sahildaki bulqarlarm Islami lark edarak 
guva§lara donduklarini dii§iinmak (izarina fikir birliyina vardilar. Bu 
yozumdaki Bulqar hipotezi tarixgilar arasmda boyiik bir § oh rat qazanaraq, 
bir sira rasmi tarixa dondii va bir gox olkada tarix haqqmdaki darsliklara, 
monoqrafiyalara va referans liigatlarina hakk olundu. 

Yena qohum elmlardan alimlar, daha sonra tapdiqlan yeni ka§f- 
lariyla, bu Bulqar hipotezini da radd etdilar. Dilgiilar bulqarlarm £uva§ 
dilinda dam§mayib, yaygm bir Tiirkca dam§diqlarim isbatladilar. Ilahiyat- 
gilar isa yiizillar boyunca bulqarlarm samimi miisalman olduqlanm va bu 
iizdan Volqam kegdikdan sonra paqan guva§lara ddnmalarinin imkansiz 
oldugunu, giinki Islam tarixinda he? bir zaman bela bir hadisa ya§an- 
madigim isbatladilar. Arxeoloqlar va etnoqraflar da, texnologiyalan, 
iqtisadi va mahsulda inki§af saviyasi baximmdan guva§larm bulqarlardan 
boyiik olgiida farqli oldugunu siibut etdilar. £iinki, bulqarlar damirgilik va 
zargarlikda son daraca qabiliyatli ikan va mahsullan hala da bir gox 
muzeyi bazarkan, guva§lar zargarliyi heg bilmamakdaydilar. Bulqarlar 
yax§i dabbaq idilar va boyayaraq i§ladiklari darilar «bulqar tovar» olaraq 
bilinmakdaydi va §arqda bir gox olkada bu xiisusiyyatlariyla §ohrat 
qazanmi§dilar; guva§larm isa darigilik inki§af etmami§di. Bulqarlar usta 
dulusguydular va bunlarm cilali keramikalan biitiin Orta Volqa bolgasinda 
bilinmakdaydi; guva§lar isa, sada dulus xaricinda dulusguluqdan anlama- 
makdaydilar. Osas olaraq, bulqarlar sanatkardilar, guva§lar isa yaxm za- 
mana qadar sanatkarliqla ma§gul olmami§dilar. Ogar bulqarlar guva§larm 
atasi olmu§ olsaydi, yiizillar boyunca uyguladiqlari biitiin madaniyyat- 
larini sadaca va basit bir §akilda Volqam kegmakla anidan itirmi§ olamaz- 
dilar. Yaxm elm §obalarinin bu dalillari va daha bir gox siibutlar, tarix- 
gilari Bulqar hipotezinin yanli§ligi haqqmda miitlaq bir §akilda inandirdi. 

Ancaq, bu hipotezin biitiin ga§qmliqlarmi farq etmalarina ragman, 
bu hipotezin bazi tez canli miidafiagilari, bu hipotezi yena da dogrulamaga 
ta§abbiis etdilar. Masalan, Prof. A§marin, uzun zamandir bu gdrii§ii irali 
siirmakdadir; agar bulqarlarm ozii guva§lara donmadilarsa, bunlar onlarm 

= - 100 - = 


miittefiqi oldular, 9uva§larm admin £uva§ dilini dam§diqlan iddia edilan 
suvarlarm admdan galdiyi qanaatindadir. Bu tadqiqatfimn da oz ardicillan 
vardir; oxucularim ciuvajjlarin suvarlarm soyundan galdiyina inandiran 
£uva§ tarixfi Dimitriyev kimi. Faqat, arxeoloqlar Tankeevska yaxmlarm- 
daki Suvar mazarliqlarim va suvarlarm qadim ya§ayi§ mantaqalarini qaz- 
diqlarmda, dafn edilmi§ olanlarm ?uva§lar olmadigmi, maskali olaraq 
dafn cdilan bu §axslarin tipik Uqor olduqlanm gordiilar. Macarlarla ala- 
qali olan bu millatlar, ciliilarini uzlarinda maska oldugu halda dafn etma 
adatina sahib olan Xanti va mansilardi. Daha sonra isa, suvarlarm X-XIV 
asrlarda bulqarlar tarafmdan asimilyasiya edildiyi va turkla§dirilmi§ soyla- 
rimn hala tatarlarla birlikda Tatanstandaki ya§ayi§ yerlari olan Ik- Suvar, 
Nir-Suvar, §am-Suvar, Yana-Suvar (Yantsevan) va digar bolgalarda ya§a- 
diqlan ortaya fixarilmi^dir. Yani, suvarlar da 9uva§larm atalan ola 
bilmaz. 

Daha sonralan, £uva§ tarixqilar Kaxovski va Malyutin, (luva^larin 
yax§i bilinan Tiirkca dam§an bulqarlarm soyundan galmadiyini, aksina 
qox tanmmayan £uva§ca dam§an bulqarlarm soyundan galdiyini isbatla- 
maga 9ali§mi§dilar. Bunlara gora, qadim zamanlarda Orta Volqa bolgasin- 
da 9uva§larm atasi olan £uva§ca dam§an bulqarlar eyni donamdaki Tiirk- 
ca dam§an va tatarlarm atalan olan cmvajjlarla yanyana ya§amaqdaydilar. 
Bu versiya olduqca 9akici goriinur. Amma, bu «£uva§ca dam§an bulqar- 
lar» sadaca xayallarda ya§amayib ger9ak diinyada da var oldularsa; birilari 
har hansi bir yerda va har hansi bir zamanda bunlara §ahid oldu ya da bun- 
lardan bahs etdiysa; ya da bu «bulqarlar» yer (iziinda an azmdan, "kive 
syava" tipi £uva§ paqan dafn arazisi, £uva§ mantaqalarilari ya da kiramit 
karti mabadlari kimi ki9ik bir iz buraxdiysa bu hipoteza inanmaq bela 
miimkundur. 

Faqat, he9 kimsa na bu 9uva§larm «atalan»m gorduyii ii9iin, na da 
bunlardan qalan arxeoloji qalmtilan tapdigi U9un bu hipotezin da sadaca 
va sadaca bazi xayalparastlarin bo§-bo§ dam§malan oldugu isbatlanmi§dir. 
Osas olaraq dam§acaq olursaq, biitiin umumila§dirmalari va yozumlanyla 
birlikda Bulqar-Suvar hipotezinin tamami 90xdandir kohnalmi§ va 
giindamdan dii§mu§dur. 


- 101 - 


Qeyd edilan iimumila§dirmalar va hipotezlardan tam olaraq bahs 
etdik, gunk i tarix haqqmdaki darsliklarda, monoqrafiyalarda va guva§lar 
haqqmda yazilmi§ tarixi adabiyyatda yaygm bir §akilda bu hipotez va 
iimumila§dirmalarla qar§ila§ila bilmakdadir va bunlarm aksariyyati 
oxuculan aldatmaqdadirlar. Bununla birlikda, bu hipotezlari farq etmadan, 
oxucu, bizim sonra anladacaqlanmizi qavramaqda gatinlik gakacakdir. 

Biza 9uva«jlarin ger9ak atalarim gostaran yena arxeologiya, etno- 
qrafiya va dilgilik kimi yaxm elmlar olmu§dur. Iki asrdan daha artiq bir 
miiddatdir tarixgilar Orta Volqa bolgasinda olan oncaki millatin guva§- 
larm etnik ta§akkiiliinu yaradan millat oldugunu iddia edarkan, yaxm elm- 
lar guva§larm atalarimn Hun-xazarlar oldugunu gostaran onamli ka§flar 
etmi§lar. Bu naticaya gata bilmak iigiin bir gox marhaladan kegmak lazim 
galirdi. Birincisi, dilgilar £uva§ dilinda qadim Ibranicanin soz xazinasin- 
dan gox miqdarda soz oldugunu siibut etmi§lar. Bu sozlarin almmasmm 
sadaca olka hakimiyyatinin Yahudi inancma malik xaqanlarm alinda 
oldugu Xazar xaqanligmda mumkiin ola bilacayi anladilmaqdadir. Ilahiyat 
elmlarindaki miitaxassislar da, daha sonra, £uva§ paqanliq dininin, yena 
sadaca Xazar xaqanligmdan almmasi mumkiin olan, Yahudiliyin doqma 
va feti§larina sahib oldugunu ortaya gixarmi§dilar. Etnoqraflar da, qadim 
£uva§ paqan dininin ardicillarmmn uygulamalarmda, Yahudi yas maclis- 
lari, Yahudi evlilik adatlari va saira kimi bir gox Yahudi xalq ananasinin 
gozlandiyini isbatlami§dilar. Ancaq, an qararli hokm, qadim Xazar 
xaqanligmm torpaqlari iizarinda ^uva§ tipindaki paqan dafn yerlari va 
(J'uvajj mabadlari tapan arxeoloqlar tarafindan verilmakdaydi. Biitiin bu 
tapmtilardan sonra galinan natica, guva§larm Orta Volqaya qadim Xazar 
xaqanligmdan galdiklaridir va bu natica bir az sonra bahs edacayimiz 
biitiin onda galan tarixgilar va etnoqraflar tarafindan dogrulanmi§dir: 
Fraehn, Fuchs, Sboyev, Malov, Rittikh, Flunfalvi, Komissarov, Kuzmin- 
Y umanadi va digarlari. 

Ancaq guva§larm xazarlarin soyundan galdiyini soylamak haman- 
haman heg bir §ey soylamamak anlamma galir, giinkii xazarlar asla bir 
xalq olaraq var olmami§dilar. Yena da, qadim zamanlarda «xazarlar» 
olaraq adlandirilan bir gox tayfanm ya§adigi bir yer olan bir Xazar olkasi 

— - 102 - 


vardi. Xazar xaqanhginm dagilmasmdan ones beta, burada sadaca bir 
deyil, ii? farqh etnik qrup ya§amaqdaydi: Tiirko-xazarlar, Hunno-xazarlar 
va Yahudi xazarlar. Dilgilar da, bu 119 qrupdan hansimn 9uva§larm etnik 
ta§akkiiliinu ta§kil etdiyi sorgusuna, bugiin Hunno-xazarlarin sahib oldugu 
kimi dayi§mi§ haliyla bir Tiirkca i§lanan ikincisini gostarmak suratiyla, bir 
cavab vermakdadirlar. Bundan sonra galan naticada isa, 9uva§larm 
atalarmm Orta Asiyadan galmi§ olan Hunno-xazarlar oldugu bildirilmak- 
dadir. A§agidaki elm adamlan da eyni gdrii§dadirlar: Aristov, Bartold, 
Xattori, Firsov, Munka9i, Ramstedt, Qumilyev va digarlari. 

Bu Hunno-xazarlarin kim olduqlan va haradan galdiklarini anlaya 
bilmak (i9iin, indi tarixlarina beta bir baxaq. Qadim £in yazili qaynaq- 
larma gora, bir zamanlar 90X giiclii olan Hun tayfalari, hala yazili tarixa 
kcgilmami^ olan bir erkan donamda, Orta Asiyada, Monqolustan tor- 
paqlan (izarinda ya§ayan va ozlarini «insan» ya da «xalq» anlamma galan 
bir Monqolca ad olan «Hun» deya adlandiran bir xalqdir. Biitiin monqol- 
lar kimi bunlar da ko9ari heyvandandilar. Antropoloji xiisusiyyatlarina 
gora isa, bunlar bazi ki^ik Avropali xiisusiyyattariyta Monqoloiddilar. 
Hunlar, Hunca dam§maqdaydilar va proto-Monqol bir dil olan Hunca, 
Tiirkca, Q’inca va On Sibir dillarindan iinsiirlar ahata edirdilar. Bir £in 
miitaxassisi (Sinoloq) olan va uzun bir miiddat qadim £inca yazili 
balgalardan istifada edarak qadim hunlarm tarixi va dilarini ara§diran Rus 
bilim adami N. Bi9urin, hunlarm monqollarm atasi oldugu va bunlarm 
dilinin basqm bir §akilda Monqolca oldugu naticasina galmi§dir. B. 
Berqman, P. Pallas, Yu. Venelin, D. Ilovaiski, K. Neumann kimi bazi 
digar ara^dirmagilar da, digar bazi fikirlari da ifada etmalarina ragman, 
eyni naticasiya galmi§lar. 

Miladdan sonraki ilk illar ya da ilk asrlarda, bir zamanlar tak kiitla 
halmda va monolitik olan Hun tayfasi §imali va Canubi hunlar olmaq iizra 
iki qrupa boliindii. Qisa bir miiddat sonra, Canubi hunlar 9inlilarla bir 
ittifaq baglayarkan, daha dogrusu onlara qatihrkan; §imali hunlar 
9inlilarin va oz soyundan olan canublularm dii§mani olmaga davam 
etdilar. Miladdan sonra 124 -cii ilda, §imali hunlar Canubi hunlan va 
9inlilardan ibarat ortaq giiclar tarafmdan agir bir maglubiyyata ugradildi 

= - 103 - = 


va qarba dogru ba§ibo§ bir §akilda qa 9 maga macbur edildilar: Ilk ones, 
§imali Qarbi Monqolustana, sonra, Canubi Sibira va an sonunda Avropa- 
ya. Asiyadan Avropaya dogru ko 9 edarkan yollan (izarindaki dayi§ik 
ko 9 gunlarla birla§dilar, «Xalqlarm Boyiik ko 9 ii»nii ba§latdilar va 370-ci 
ilda 90X dilli be§ ana tayfadan ibarat bir birlik, hunlar adi altmda Avropani 
istila etdi va burada bir Hun dovlati qurdu. Bu Hun dovlatinin parqalan- 
masmdan sonra, bunlar Xazar dovlati arazisina yerla§dilar va burada Hun- 
xazarlar adiyla tanmdilar. Hala Avropaya 9 atmazdan onca, Aral golii 
yaxmlarmda olarkan, £in qaynaqlarmda Kanqyuy olaraq ke 9 an boyiik bir 
Turk tayfasi ila birla§mi§dilar. Bu tarixdan sonra hunlar, tiirklar tarafmdan 
miihasira edilmi§ va bundan sonraki qadarlarinin tamami Tiirkca dani§an 
dayi§ik tayfalar va millatlarla baglantili hala galmi§ va bu bagmti 
sayasinda da tadrican 9uva§lara d6nu§mii§dular. 

0sasan biitiin 9uva§larm etnik ta§akkiilii tamal olaraq proto- 
Monqol dillarinin §imali hunlar tarafmdan Tiirkcanin lehina dayi§diril- 
masini ahata edir. Antropologiya, madaniyyat va hayat tarzlari kimi digar 
sahalarda, tiirklardan 90X az farqliliklar gostarmakdaydilar. Oz proto- 
Monqol dillarindan Tiirkca lehina dayi§iklik etmalari ela basitca Hunca 
soz xazinasinin Tiirkca lehina iqamasindan ibarat deyildi, bunu, oz 
Monqol fonetikasmm tarz va §artlarindan sonra alman Tiirkca sozlarin 
kaskin bir dayi§imi va pozulmasi taqib etdi. Bu iizdan, «z»nin yerini «r» 
(rotasizm) aldi, «§»nin yerini «1» (lambdaizm) va «k» (g) nin yerini «h» 
(§etasizm) aldi. A§agida, alman Tiirkca sozlarin Hun-xazarlari tarafmdan 
neca talaffiiz edildiyinin omaklarini tapacaqsmiz: «boz»-»bor» (buz), 
«iz»-»ir» (iz), «sakiz» — «sakir» (sakiz), «togoz»-»toqor» (doqquz), 
«otoz»-»otor» (otuz), va saira. Bu durumda lamdaizm prinsipini taqib 
edan a§agidaki Tiirkca sozlarin Hunca talaffiizlari beladir: «kama§»- 
»kamal» (giimii§), «zitme§»-»zitmel» (yetmi§), «ki§»-«kil» (qi§). «k» 
(«q») yerina «h» sasinin iqamasinin sabab oldugu transformasiyalar da 
beladir: «kara»- «hara» (qara), «kati»- «hati» (kati), «kapka»-«hapha» 
(qapi), «qaynaq»- «haymah» (qaymaq), va saira. Biitiin bu dayi§mi§ sozlar 
dani§anlarm bir ali§qanligi halma galmi§ va dani§malarmda qalmi§dir. 
Bunu dilin qramatik tarkiblarinin barabar zamanli donii§iimii izlami§dir, 

— -104- 


bu da uzun vadada yeni bir rotasizinq bir lahcanin ta§akkiiliina yol a?ib 
daha sonra da £uva§ dili halma galmi§dir. 

Bclaca, £uva§ dili, Tiirkca sozlarin proto-Monqol sas formlarma 
girmasiyla, yani, Tiirkca sozlarin proto-Monqol saslari ila materiallarmm 
bir naticasi olaraq ortaya ?ixmi§dir. Bu miiddat, hunlarm boyiik 61?iilii bir 
tiirkla§dirma miiddatiyla barabar zamanli olaraq yer almi§dir. Bu baxi§ 
bucagmdan, £uva§ dili dil?ilarin (izarina bolca yazdiqlari Altay dil 
ai Iasi n i n varligi ila he? bir ili§kisi olmadan miistaqil ta§kil olunmu§dur. 
Bir Tiirk r-dil ailasi olmadigim va sadaca a§agidaki ii? qrup xalqm bu dili 
dam§digmi dii§iiniiriik: £uva§lar, kabarlar ?uva§lardan ayrilaraq Maca- 
ristana gedanlar va Bulqar-tatarlarla qari§an besermanlar. 

£uva§larin atalarmm tiirkla§dirilmasi, hunlar va £uva§ dilinin 
ta§akkiilii miiddatinin tamami ii? marhalaya boliina bilar. Birinci marhala, 
Tiirkca sozlarin almaraq proto-Monqol fonatikasmm §artlarina gora 
dayi§dirilmasiyla, ki, bu r-lahcasinin va daha sonra da £uva§ dilinin 
ortaya ?ixmasma vasila olmu§dur, xarakteriza edila bilar. Xronoloji 
olaraq, bu marhala «Xalqlarm Boyiik ko?ii» va Hun dovlatinin varligim 
siirdiirdiiyii donama barabar galmakdadir. 

Nazariyyada, ?uva§larm bir etnik qrup olaraq tarix sahnasina 
?ixdiqlan tarixi 820-ci il olaraq qabul eda bilirik. Bu tarixda, Xazar 
xaqanligmdaki hunlar iki qola ayrilmi§lar va bunlardan biri «?ua§» ya da 
«?uva§» §aklinda adlandirilirkan, digarlari «kavar» ya da «kabar» §aklinda 
adlandirilmi§ddar. Na var ki, «?ua§lar»dan Bizans qaynaqlarmda he? bahs 
edilmamakdadir. Qa§qarli Mahmudun ma§hur asari «Divan-i Liigat-it 
Tiirk»da da £uva§ dili va £uva§ca sozlardan bahs edilmamakdadir, ?iinki 
XI-XII asrlara geri dondiiyiimiizda, bu tarixlarda Don ?aymin alt bolga- 
larina yerla§an ?uva§larm atalan tiirklardan ?ox uzaqlarda ya§amaq- 
daydilar va «£uva§» adiyla hala ?agrilmamaqdaydilar. Qon§ulari bunlan 
ya «hunlar» ya da «xazarlar» §aklinda adlandirmaqdaydi. Rus salna- 
ma?ilar, bunlari oncalari «Kozan Belovezhskie», «Khazars Sarkelskie» 
§aklinda adlandirmaqdaydilar, daha sonra isa Volqanm sag tarafindaki 
dagliq bolganin §artlarinin xasiyyatlarina etmi§ tasirlarina qasdan «Dagh 
tatarlar» deyilmakdaydilar. 


- 105 - 


£uva§lar iss ozlsrini «sin» («adam», «xalq») diys qagirmaqday- 
dilar, buna an yax§i dslili daha ones yerls§mi§ olduqlan yerlsrin adlan 
sadalamaqdadir: Sinpur, Sarsin, Saksin vs sairs. 

£uva§larin tarixi. £uva§larm qsdim ddnsmlsrins aid yetsrli bilgi 
yoxdur. Yazili qaynaqlarda haqlarmda bilgi olmamasi, msn§slsrins dair 
miixtalif fsrziyyslsrin ortaya atilmasma sobob olmu§dur. Bir £uva§ 
atasozii, “£ava§ kenskins ens sine” (£uva§ kitabmi insk yemi§) deysrsk 
oz kcqmijjlsrino aid yazili bilgibrin itdiyini i fads edir. Aralannda dola§an 
rsvaystlsrs gors 90X qsdim zamanlarda Qaradsnizin §imali sahillsrindsn 
ko 9 etmi§lsr, ke 9 id vermsysn six me§slsrds dola§araq indiki yurdlarma 
gslmi§dilsr. (("eremislsrin 9uva§lara “Quruk-mari” (dag adami) demslsri 
do bu rovayoti dostokloyici mahiyotdodir. 

Bozi todqiqat 9 ilar 9uva§larm qodim sabirbrin tbrsmslsri oldugunu 
qeyd edirbr. Beb ki, sabirbr V osrdo Itil (Volqa) qayi boyunca Xazor 
donizino, daha sonra iso bir qismi Qafqazi keqorok Anadoluya qodor 
yayilmi§lar. Sibir ovvollor Ob qayimn orta vs a§agi hissssins deyilmi§ss, 
sonradan Sabirbrin lrti§ qayi vs Baykal goliins dogru yayilmalan 
nsticssinds nshayst Kamqatkaya qsdsr uzanan biitiin Quzey Asiyaya 
"Sibir" deyilmi§dir. Orsbdilli msnbslsrds bu olksnin adi "Sibir" vs ya 
"ibir", (("in msnbslsrinds "Si-bi-rh" vs "Bissibur" kimi qeyd edilmi§, rus 
msnbslsrinds ds "Sibir" kimi gbstsrilmi§dir. (B. ®. KaxoBCKnil, 
IlpoHcxo>KaeHHe uyBamcKoro Hapotta, Redoiccapbi, 2003.) 

Rus xronikalarmda 9uva§larm adi XVI ssrin svvsllsrinds (ilk dsfs 
1521-ci ilds) keqmsys ba§lami§ olmaqla birlikds tarixlsri daha gerilsrs 
gedir. Miladdan sonra IV ssrds Orta Asiyadan Idilin (Volqa qayimn) 
qsrbins koq edsn bulqarlarm soyundan gsldiklsri aparilan filoloji vs tarixi 
ara§dirmalarla aqiqliq qazanmi§dir. Orta Idil bolgssinds qurulan Bulqar 
ddvlstinin hakimiysti altma daxil olan quva^lar, IX ssrin sonlarma dogru 
Tiirkistandan vs digsr mtisslman dlkslsrindsn Idils gslsn tiiccarlarm 
tssiriyls ilk dsfs Islami tamdilar. Bulqar ddvlstinin monqollar tsrsfindsn 
yixilmasmdan sonra (XIII ssrin ilk yansi) Qizil Ordalilarm hakimiyst- 
lsrins tabe olan quva^lar, XV ssrin svvsllsrinds Qizil Orda dovlsti kiqik 
qruplara boliinub, Qazan xanligi quruldugunda (1437) bu xanligm ssrhsd- 

= - 106 - = 


smirlan iginda qaldilar. Rus gan Ivan Qrozm Qazan xanligma son verarak 
torpaqlarmi i§gal edinca (1552) guva§lar avvalca ruslara qar§i iisyan 
etdilar, faqat 1556-ci ilda taslim oldular. Bu tarixdan etibaran ruslarm 
guva§lar iizarindaki hakimiyati ba§ladi va kasintiya heg ugramadan 
giiniimiiza qadar davam etdi. Rus idarasi guva§larm xristianla§dirilmasi 
iigiin gox gali§di. Bu maqsadla bazi misionerlar £uva§ dilini oyranmi§ va 
incili bu dila gevirmi§dilar. Rus salahiyyatlilarin tazyiqi ila Provaslavliq 
mazhabi bolgada rasmi din olaraq qabul edilmasina ragman milli 
ananalarina son daraca bagli olan guva§lar qadim dinlarini gizlica davam 
etdirmi§lar, ancaq bunlardan §imalda ya§ayan bazilari xristianligi tarn 
manimsami§dilar. XVIII va XIX asrlarda xristian olmalan xiisusunda 
guva«jlar iizarinda boyiik tazyiqlar uygulanmi§dir. 

XIX asrin ortalarma qadar £uva§istanda hala da feodal-tahkimgilik 
miinasibatlari qalirdi. Tahkimgiliyin qalmasi olkada kapitalist miinasibat- 
larinin ilkin alamati olan amtaa-pul miinasibatlarinin inki§afmi dayan- 
dinrdi. Tahkimli tasarrufatimn bohram nainki miilkadar torpaqlarmi, ham 
da ideal va dovlat kandlilarinin miilklarini da ahata etmi§di. (("arizm Ru- 
siya imperiyasmda va onun ucqarlarmda tahkimgiliyin onun hakimiyyati 
iigiin tahliikali vaziyyat aldigmi nazara alaraq 1861-ci ilin 19 fevralmda 
tahkimgiliyin lagv olunmasi haqqmda farman verdi. (J'uva^istanda har bir 
miilkadar kandlisina 6, 1 desyatin torpaq verilirdi. Artiq torpaq sahasi ila 
miilkadarlarm xeyrina kasilib gdtiiriiliirdii. Bu ciir «kasik torpaqlar» 
(J'uva^istanda 39% ta§kil edirdi. Kasiklari isa kandlilar macbur olub 
miiayyan partial asasmda miilkadarm xeyrina becarirdilar. 

Miilkadar kandlilari haqqmda 1861-ci il 19 fevralmda verilan asasna- 
madan bir qadar sonra- 26 iyun 1863-cii ilda udel kandlilari haqqmda da 
farman verildi. Bu andan etibaran onlar §axsi miilkii olan kandlilar carga- 
sina daxil edildi va 49 il miiddatinda xazina pulunu odamakla ona verilan 
toipaga sahib olmali idi. (J'ar hokumati udel kandlilarindan galan galirin har 
il 3 milyon manat odamak §artila 1914-cii ila qadar 100 milyon manat 
olacagim miiayyanla§dirmi§di. (J'an n gozladiyi bu galir isa xeyli avval- 
1898-ci ilda yerina yetirildi. £ar hokumati udel kandlilarindan galan galirin 
vaxtmdan avval odanilmasindan istifada edarak toipagm sati§ qiymatini 25 

-107- = 


eta fa qaldirdi vs 25 iyun 1865-ci i ldo verilmi§ 9 ar qanunu ita udel 
kandlilarini dziinun «xiisusi amlaki» elan etdi. 24 noyabr 1 866-ci iltta do v tat 
kandlilari haqqmda veritan qanuna gore isa kandlilara avvaltar (iema 
formasmda) isti facta etdiktari iema torpaqlanni satin almaq htiququ verildi. 

Dovtat kandlilari aldiqlan torpaqlarm pulunu 44 il miiddatinda- 
(1887-ci ildan ba§layaraq 1930-cu ita qadar) odamali iditar. £uva§istanda 
kandlilar yalmz avvaltar icmada becardiklari torpaqlara sahib ola 
bitarditar, onlarm me§adan istifatta etma hiiquqlari nazara almmami§di. 
Beta ki, XIX asrin 90-ci iltarinda Simbirski qubemiyasmm kandlilarinin 
ixtiyarmda 1,1%, udel va xazinanin ixtiyarmda 61,4% miilkadarlann 
ixtiyarmda isa 37,5% me§a sahalari var idi. Betalikta me§alar tamamita 
tahkimfi sahibkarlarm ixtiyarma kcgmijjdi. Xazina va udellar me§alari 
yalmz qirilib satilmaq iigiin verirdilar. Me§a qirilmasmdan boyiik galir 
gozlayan sanaye-ticarat burjuaziyasi bu sahalari ala kcgirdilar. Islahat 
kandlilari §axsan azad etdi. Indi kandlilar xiisusi miilkiyyata malik ola bi- 
lar, ticarat i§lari ita ma§gul ola bilardi. §axsi azadliq alda etmi§ kandlilar 
inki§af etmakda olan kapitalist sanayesi iigun ucuz i§gi qiivvasina 
9 evrildilar. 

Tahkimgilik hiiququnun lagv olunmasmm ardmea 9 ar hokumati 
1864-cii ilin 1 yanvarmda «Zemstvo haqqmda asasnamani» tasdiq etdi. 
Qazalarda va qubemiyalarda se 9 ki yolu ita qaza va qubemiya zemstvo 
idaralari yaradildi. Zemstvo idarasina niimayandalar zadaganlar, tacirlar 
va varli kandlilar i 9 arisinda se 9 ilirdi. 1870-ci ilda §ahar dumalarma da 
se 9 kilar biitiin tabaqalar i 9 arisindan aparilirdi. XIX asrin 70-ci iltarinin 
avvallarinda £uva§istanda Rusiyada 1864-cii ilda qabul olunmu§ 
mahkama qanunlan i§tamaya ba§ladi. £uva§istanda, imperiyamn marka- 
zinda oldugu kimi biitiin tabaqalarin i§tirak etdiyi volost bari§iq ma bk a- 
masi, qaza ban§iq mahkamasinin qurultayi va qubemiya §aharlarinda 
daira mahkamalari faaliyyat gostarirdi. 

1864-cii ilda «lbtidai xalq maktablarinin vaziyyati haqqmda» 
asasnama tasdiq olundu. Maktablarda darslar (1870-ci ita qadar) ancaq ms 
dilinda tadris olunmali idi. Kandlarda ilkin olaraq yaradilmi§ zemstvo 
maktablarinda miiallimlar 9 ati§mir va ayani vasaitlar isa yox daracasinda 

= - 108 - = 


idi. 1874-cii ilda qabul edilan yeni harbi asasnamaya gora asgari xidmata 
20 ya§mdan gagmlmaga ba§lamldi. Xidmat quru qo§unlarmda 6, 
donanmada isa 7 il 130 miiayyanla§dirildi. Islahat naticasinda £uva- 
§istanda kapitalist miinasibatlari giiclanir, torpaq isa getdikca daha gox 
amtaa xarakteri dam§maga ba§layirdi. Xazina, udel, miilkadar, din xadim- 
lari va tacirlar tarafmdan torpaqlar kandlilara icaraya verilirdilar. Icaragi 
kandlilar igarisinda kigik torpaq sahalari olan kandlilar da var idi, hansi ki, 
onlar bazara daha gox mahsul gixartmaq iigiin alava torpaq sahalari 
gbtiiriirdiilar. Bela ki, 1877-ci ilda £uva§istanda 8 qazamn kandlilari «ka- 
sik toipaqlardan» ba§qa 21 min desyatin, 1905-ci ilda isa 80 min desyatin 
alava torpaq sahalari gbtiirmii§diilar. 

1892-ci il malumatma gora yena hamin 8 qazamn (Alatrr, Buin, 
Kurmi§, Kozmedemyan, Tetyu§, Sivil, (J'cboksar va Yadrin qazalan) 
kandlilarinda «kasik» va almmi§ torpaqlardan ba§qa 93 min desyatin alava 
torpaq sahasi icaraya g6tiirmii§diilar. Kasik (nadel) toipaqlarmdan 112 
min desyatini da, hatta icaraya verilmi§di. Buna sabab kandlilarin aksariy- 
yatinin qo§qu atlarmm olmamasi idi, bela ki, torpaq bo§ qalmasm, deya 
icaraya verilirdi. £uva§ kandlilarinin kand tasarriifatmda i§latdiklari amak 
alatlari sada idi, amma alda etmak kandlilara baha qiymata ba§a galirdi. 
Bela ki, asasan varlilarm akin torpaqlarmda 2 tiyali kotanlardan istifada 
olunur, ancaq lazim galdikda varhlar onu boyiik ehtiyaclan olan kandlila- 
ra 100 pud va daha gox taxila satirdilar. Diizdiir, orta kandlilar gox vaxt 
amak alatlarini zemstvo idarasinin anbarlarmdan alirdilar, lakin onlar alat- 
larin pulunu vaxtmda vermadiklarina gora onlarm ev amlaklan bazarda 
sati§a qoyulurdu. 

1905-ci ilda Qazan qubemiyasimn 5 guva§ qazasmda bir kotan 28 
kandli tasarriifatmda novla§dirici ma§m-180, al ila va atla harakata 
gatirilan otbigan ma§m-500, tasarriifatda i§ladilmi§di. 131 Kozmodemyan, 
Q’cboksar va Yadrin qazalarimn 12 volostunda bir dana da olsun kotan 
yox idi. Mahsulun becarilmasi an gox qo§qu heyvanlarmdan asili idi. 
1898-ci ilda £uva§-Sorminin va Boyiik §atmin volostlarmm 23 kandinda- 
atsiz kandlilar bir «kasik» torpaqdan 1 6 pud, bir atli kandli-24, ikiath-44, 
3ath-58, 4 atli-65, 5 atli isa 120 pud taxil mahsulu gotiirmii§diilar. Kandli- 

-109- = 


larin aliciliq qabiliyyati mbvsumi xarakter da§iyirdi. Tsdqiqatfilarm malu- 
matma gora Tetyu§ qazasimn Alkeev volostunun 1 1 quva§ kandinda kand- 
lilarin 10%-i taxil ali§ va sati§mda i§tirak etmami§dilar: yalmz 30% taxil 
satmi§, 27% isa almi§di. Umumilikda isa 33% kandli alqi va satqida i§ti- 
rak etmi§di. I lamginin kandlilar payiz vaxtlarmda taxili ucuz satir, qolqo- 
maqlar isa alirdilar. Yaz faslinda isa qolqomaqlar taxili baha satir, 
macburiyyat qar§ismda qalan kandlilar isa baha qiymata onu alirdilar. 
Acliq va qitliq illarinda kandlilar boyiik taxil ehtiyatma sahib olan Ǥrme- 
puyan»lardan agir §artlarla taxil alirdilar. Bela acliq illari («mayan 9ulyo») 
1867, 1877, 1880, 1883, 1891-1892, 1 897-1 898-ci illarda ba§ vermi§di. 
Xiisusila an dah§atli acliq 1 891-1 892-ci ilda olmu§du. Dovlat acliq 
9akanlara he9 bir real komaklik gostamiadi. Naticada 90xlu sayda kandli 
ailalari va heyvanlar mahv oldu, minlarla kasib va ortabab kandli 
tasarriifatlari dagildi. Kandlilarin acliq illarinda giindalik yemaklari duma, 
qarga, ati 9atin yeyilan digar qu§lar, heyvanlar va me§a otlan idi. Acliq 
illarinda kandlilarin torpaqlarmi qol9omaqlar va digar hakim tabaqalar 
9 ox ucuz qiymata allarindan alirdilar. 

Bela ki, 1887-ci ilin axirlarmda Yanqildin volostunun 17 kandinda 
324 kandli tasarriifati satilmi§di ki, hansi ki, hamin kandlilarin boynunda 7 
min manat dovlat borcu qalmi§di. Belalikla, kandlilarin toipaqsizla§masi 
prosesi naticasinda qol9omaqlar kapitalist istehsal iisuluna ke9arak tasar- 
riifatlarmda muzdlu i§9 i lardan istifada etmaya ba§ladilar. Tezlikla, ba- 
zarlarda heyvandarliq va qu§9uluq mahsullan goriinmaya ba§ladi. Yadrin, 
(J'eboksar va Sivil qazalarmda qu§9uluq tasarrufatimn yaradilmasi nati- 
casinda yumurta istehsali 90xaldi va hatta xarici bazarlara da gondarilirdi. 
Masalan; Furensin firmasi Ingiltaraya qiymati 2-3 manat olan qazlar va ev 
qu§u gondarirdi. Kazanda 14 yumurta firmasi faaliyyat gostarirdi ki, 
onlardan da 3-ii ^uva§ tacirlari Selivanov qarda§larma maxsus idi. 

1868-ci ilda Qazan qubemiyasimn 5 qazasmm quva§ volostlarmda 
1614 an ailasi saxlamlirdi ki, onun da galiri 42 min manat olmu§du. XIX 
asrin axirlarmda 400 iri va 100 ki9ik ari9iliq istehsal tasarriifatlari qeyda 
ahnmi§di. Olkada 700 bag var idi ki, onlardan 200-ii iri idi. 1870-ci ilda 
Simbirski qubemiyasimn 560 kandlisi tiitiin yeti§dirirdi. Bu kandlilarin da 

- 110 - = 


aksariyyati Alatir qazasimn Stemas kandinin sakinlari idilar. Maya goba- 
byi (maxorkamn bir novii) yeti§dirmakla minbrb kandli tasarriifatlarmda 
ma§gul olurdular. Tezlikb maya gobalayinin bavariya, boqem, isvcg 
ndvlari geni§ yayildi. XIX asrin sonlarmda qiymatlarin a§agi dii§masila 
alaqadar maya gobalayinin istehsali azaldi, ancaq bu 90X gakmadi. XIX 
asrin avvallarinda yenidan onun istehsali 90xaldi va £uva§istanda maya 
gobalayi (xmel) akilmasi 800 desyatina 9atmi§di. XIX asrin 70-80-ci 
illarinda kustar istehsal sahalari kapitalizmin inki§afi naticasinda iflasa 
ugrami§dilar. Yalmz fardi iisulla i§layan 9akma9ilar, damir9ilar va darzilar 
qalmi§di. Bela ki, 1879-cu ilda isa onlarm sayi 10047 olmu§du. (Qazan 
qubemiyasimn 5 qazasma aid idi) istehsalatdan sonra £uva§istanda me§a 
tasarriiaftimn sanaye iisulu 133 geni§landi. Kozmodemyan va Q’cboksar 
qazalarmm minbrb kandlisi me§a istehsal tasarriifatmda i§layirdi. 
(^eboksarda me§a i§9ibrinin sayi 1875-ci ilda 1552 nafar, 1879-cu ilda isa 
277 olmu§du. Istehsalata qadar 9uva§istanda bir ne9a fabrik va zavod var 
idi ki, hansi ki, bu miiassisalarda ta hk imli kandlilar i§layirdilar. 1860-ci 
ildan 1905-ci ila qadar olan 45 il miiddatinda ki9ik mibssisabr birla§mi§ 
va onlarda olan fahlalarin da sayi artmi§di. Bela ki, bunu a§agidaki 
cadvaldan gora bilarik: Illar miiassisalar fahlalar 1860 10 565 1880 22 
1018 1902 30 1291 1905 30 2278 1905-ci ilda isa bela idi: miiassisalar 
fahlalar 9axir hazirlanan mibsssisa 5 435 yeyinti-arzaq mahsullan 2 157 
agac email 17 697 mexaniki miiassisalar 4 903 digar sahalar 2 86 Sanaye 
miiassisalarinin inki§afi dz novbasinda kand tasarriifati va me§a isteh- 
salma giiclii tasir gostarirdi. 

1881-ci ilda £uva§istannm 8 qazasmda 2471 nafar fahlasi olan 672 
agac email miiassisalari i§layirdi ki, bu miiassisalarin da aksariyyati kand 
yerlarinda yerla§irdi. £uva§istanda asil fabrik va zavodlar XIX asrin 
sonlarmda yaranmi§di. Onlarm sayi 25-a qadar olmu§du. Bundan alava 14 
parket va agac dograma, 4 9axir9akma, 3 mexaniki emalatxana va s. 
miiassisalar faaliyyat gostarmi§dir. §aharlar va onlarm ahalisi: £uva- 
§istanmn arazisinda Alatir, £eboksar, Sivil, Yadrin va Mariin-Posad 
§aharlari var idi. Bundan ba§qa £uva§istan ahalisinin idara9ilik baximm- 


- 111 - 


dan tabe oldugu Kozmedemyan, Petyu§am, Buin va Kurmi§ qaza §aharlari 
£uva§istan ila iqtisadi cahatdan alaqali idi. 

£uva§istanda kapitalizm §aharlardan kanar tasarriifatlarda inki§af 
etdiyina gora kohna §aharlar geni§lanmadi va iqtisadi cahatdan gerida 
qaldilar. Bela ki, 1859-cu ilda (J'eboksarda 4696 nafar sakin oldugu halda, 
bu raqam 1897-ci ilda 4738 nafara enmi§di. Ancaq Qazan damiryol xat- 
tinin gakilmasi Alatir §aharinin yuksalmasina sabab oldu va onun ahalisi 
7573 nafardan 12209 nafara qadar artdi. XIX asrin sonlarmda isa Mariin- 
Posad §aharinin ahalisi 2400 nafar olmu§du. £uva§istannm ahalisi XIX 
asrin sonlarmda 16512 nafar olmu§, 40 il arzinda isa 24137 nafara qadar 
qalxmi§di. §aharlarin sosial tabaqasi miixtalif idi. Bela ki, 1897-ci ilda 
Alatirda, (J'eboksarda, Sivilda va Yadrinda zadaganlarm sayi-1089, din 
xadimlari-750, tacirlar-170, me§§anlar- 10903, kandlilar-8365 va digar 
tabaqalar isa 460 nafar olmu§du. §aharlarda ahalinin 3261 nafari ticaratla, 
5014 nafari akingilik va kand tasamifatimn digar sahalari ila, 2598 nafari 
nokar va xidmatgilkla, 3569 nafari metal email, agac dograma, damiryolu, 
su va digar naqliyyat sahalarinda muzdlu amakla ma§gul olurdular. 
Miixtalif sanatkarhq sahalarinda isa 2529 nafar adam gali§irdi. Inzibati 
idaralarda, polis orqanlarmda, kilsa-monastr va miixtalif mamur xidmat- 
larinda 2495 nafar qeyda almmi§di. Dovlat hesabma 703 nafar ya§ayirdi. 

Xalq tahsili va tibbi idaralarda 586 nafar adam var idi. 1897-ci il 
siyahiya almmasmda miiiayyan olunmu§du ki, 4 §aharda yerla§an 581 
sahibkar daimi olaraq mindan gox muzdlu i§gi qiivvasindan istifada edirdi. 
Ohali igarisinda tabaqala§manin naticasi olaraq me§§an va kandli 
tabaqalari igarisindan burjuaziya va proletariat, inzibati idaralara rahbarlik 
edan zadaganlar igarisindan tacirlar va me§§an ailalari gixirdi. Tadqiqatgi 
i.N.Simev «Rusiya» kitabimn 6-ci cildinda Orta Volqaboyu haqqmda 
yazdigi qeydinda (J'cboksar, Mariin-Posad, Alatir, Yadrin va Sivil §ahar- 
lari haqqmda geni§ malumat vermi§di. 1897-ci il siyahiya almmasmda 
kand ahalisi igarisinda konkret olaraq sinfi tabaqala§manin faizi gostaril- 
mi§di. Maldar kandlilar igarisindan gixan varlilar kand ahalisinin 10%-ni, 
ortabablar 35%, kasiblar isa 55%-ni ta§kil edirdilar. Varlanmi§ kandlilarin 
bir hissasinin bdyiik taxil sahalari var idi va 67% ta§kil edirdilar. Bundan 


- 112 - 


alava tacirlar 14% emal sanaycgilari 19% saviyyasinda idi. Onlarm 
iqtisadi alaqalarinin 79%-i kand tasarriifati i§lari ila bagli idi. Kand 
ahalisinin 36%-ni «pauperlar» ta§kil edir. Pauperlar kandlilarin torpaqsiz 
hissasinin an kasib qrupu idi. Onlar borclu olugu sahibkarlara te-tez haq- 
siz-muzdsuz i§layirdi. Onlar zavod sahibkarlarmm, mulkadarlarm va qol- 
9omaqlarm ehtiyat amak qiivvalari hesab olunurdu. Okin9ilik tasarrii- 
fatmda ma§gul olan kandlilarin 30%-i dovlata vergi verirdilar. Yerda 
qalan kandlilar isa yerli sanaye sahalarinda i§layirdilar. 

A.P.Enqelqard «Qazan va Orta Volqaboyunun digar qubemiyala- 
nnda kandli tasarriiafti haqqmda 09erklari»nda 1892-ci ilda yazirdi ki, 
ahali i§ axtarir, o isa yoxdur. Macburiyyat qar§ismda qalan kandli istanilan 
§artlarla miilkadar U9un i§layirdi. Yarimtahkimli vaziyyatinda qalan kand- 
lilar kandi tark eda hilmirdilar. Bu isa kapitalist sanayesinin inki§afma 
mane olurdu. Kandlilar agir vaziyyata doza 136 bilmayarak oz sahib larina 
qar§i 9ixi§lar edirdilar. Bela 9ixi§lar(1861, 1863, 1865, 1866, 1867, 1868, 
1869, 1879) 1863-cii ilda Myatlevda (Alatir qazasmda), 1865-ci ilda Kur- 
mi§ qazasimn 12 kandinda, 1866-ci ilda Yanqildin, Boyiik Satmin va 
Ubeev arazilarinda (dini vergi- «ruqudan» imtina edilmasi), 1888-ci ilda 
Kdbna Urmarida (silahli 9ixi§lar), 1898-ci ilda Yadrin qazasimn Asakasin 
volostunda (37 kandlinin muhakimasina gora) ba§ vermi§di. Iqtisadi va- 
ziyyatin canlanmasi 1894-cii ilda Qazan damiryolunun 9akilmasina gatirib 
9ixartdi va bununla da (J'uva§ is tannin markazini onu ayalatlari va qon§u- 
lan ila alaqalandirdi. (Alatir- 1 brcsi-$ixrani-Urman- Tyurlema-Sviyajski- 
Kazan damiryol xatti). Indi (J'uva§ ahalisi nainki 9ay naqliyyati ila (Volqa- 
Sura-Sivil-Sviyaqa-Kubiya-Bula su yolu) eyni zamanda damiryolu ila da 
i§lamaya ba§ladilar. Naticada iri bazar lari olan §aharlar-Kozlovka, 
Poretskoy, Ibresi, §ixazam, §ixram, Urmari va s. yiiksalmaya ba§ladi. 

£uva§istan arazisinda iqtisadi rayonlarm va onlar arasmda iqtisadi 
alaqalarin qurulmasi oz naticasinda iimumi madanimai§at va dil birliyinin 
yaranmasma sabab oldu. Ogar avvallar (J'uva^istanda a§agilar - «anatrila- 
rin» oz dili, yuxan hakim tabaqalarin - «viryal» adlanan oz dili var idi va 
onlar mai§atda, ictimai yerlarda har bir tabaqa oz dam§iq tarzina gora bir- 
birindan se9ilirdilar. Lakin XIX asrin II yansmda kapitalist miinasibat- 

= -113- = 


larinin inki§afi, qeyd etdiyimiz bu dil farqlarini aradan gdtiirdii va fimumi 
9 uva§ dili yarandi. 

XIX asrin II yansmda gorkamli maarif 9 i, Simbirski markazi makta- 
binin rahbari Ivan Yakovlev^ Yakovlev Quva§istanda maarifm inki§a- 
fmda, 9 uva§ miiallim kadrlarmm va darsliklarin hazirlanmasmda boyiik 
xidmati olmu§du. Yakovlev oziiniin ictimai harakatlarinda, 3 asas pmsipi 
gbtiirmii§dii: 137 1) Quva§ ahalisi ila Rus ahalisinin bir-birina dini yaxm- 
ligi va birla§masi suratda olmalidir va bu sahada he 9 bir zorakiliga yol ve- 
rilmamalidir; 2) Maktablarda darslar dogma dilda aparilmalidir; 3) Kand- 
lilara madani va iqtisadi hayatlarmda komak etmak lazimdir 1905-ci ilin 9 
yanvarmda Rusiyada ba§ vermi§ qanli hadisa Qeboksar fahlalari i 9 arisinda 
hayacana sabab oldu. Yefremovun me§a dograma zavodunun fahlalari 
Peterburqda halak olan fahlalarin ailalarina maddi komak maqsadila pul 
yigib gondardilar. Kandlilar da 9 ixi§lara ba§ladilar. Alatir, Sivil, Qeboksar 
va digar qazalarm kandlilari ozba§ma rniilkadarlarm, xazinanin, udellarin 
me§alarini dograyaraq, icara haqlarmm a§agi salmmasmi talab etdilar. 
1905-ci ilin payizmda (^uva§istanda «Kandlilarin va Miiallimlarin Ittifaqi 
demokratik ta§kilati» yaradildi. Ittifaqm 113 kandda §obalari yaradildi. 
Ittifaqm asas maqsadi torpaq va demokratik azadliq alda etmak idi. 27 
noyabr 1905-ci ilda Qeboksar qazasimn Bi 9 urino kandinda toplanmi§ 
yigmcaqda talablar qoyuldu: 1) torpaqlar odan§siz kandlilara verilmali; 
2)vergilarin biitiin novlari lagv edilmali; 3) Miiassislar Maclisi 9 agirmaq; 
4) Dovlat hesabma maktablar a 9 ilmali; 5) biitiin vatanda§larm barabar 
hiiquqlu dili olmali; 6) azad matbuat olmali va vazifalar se 9 kili olmali; 7) 
Uzaq §arqdan asgarlar tacili geri qaytarilmali, daimi ordu, polis va 
jandarm lagv olunmali. Bu ciir talablar olkanin galacakda demokratik 
qurulu§lu bir dovlata 9 evirmak maqsadi giidiirdii. 1905-ci ilin dekabrmda 
(J'uvajj ziyalilarmm talabkarligi naticasinda haftalik «Xipar» (Xabar) 
qazetinin (^uva§ dilinda) 9 ixarilmasma icaza almdi. Qazetin ilk nomrasi 
isa 1906-ci ilin 8 yanvarmda 9 ixdi. 1906-ci 138 ilin iyun ayma qadar 
qazetin redaktoru miiallim N.V.Nikolski olmu§du. Qazetin amakda§lan 
isa Simbirski 9 uva§ maktabinin miiallimlariTimotey Semyenov (Taup 
Timski), Yefim Profimov va Vasili Volkov idilar. Ilkin vaxtlarda liberal 


- 114 - 


movqe tutuan qszet, tezlikls inqilabi-demokratik movqeys kcgdi. £uva§ 
yazifi vs §airlsri-T.S.Semyenovo- Taypamn, M.F.Akimovun, 
N.I.Polorussova-Selebinin, D.A. Demidova - Yolda§imn vs ba§qalarmm 
hekayslsri, felyetonlan, §erlsri fixmaga ba§ladi. 1906-ci ili avqustunda 
«£uva§ milli miisllim vs maarif i^gilsri ittifaqi» ts§kilati qszets rshbsrlik 
etmsys ba§ladi. «Xipar» milli movqedsn 91x15 edsrsk 1906-ci ilds 7 min 
niisxsdsn ibarst 1907-ci il iiqiin quva§ dilinds «Kalendar» buraxdi. 1907- 
ci ilin 27 maymda qszet 9ar hokumsti tsrsfmdsn baglandi. 1906-1910-cu 
illsrds tstbiq olunan Stolipinin aqrar islahatlari £uva§istanda da ksskin 
9ixi§larla qar§ilandi. 1913-cii ilds Stolipin islahatma qar§i qalxmi§ 
iisyanlar «Atmenev miiharibssi» adi altmda quva§ tarixins daxil olmu§du. 
Bu iisyan haqqmda «Pravda» bol§evik qszeti 1913-cii ilin 26 maymda 
yazirdi: «maym 10-da Boyiik Atmen ksndinds, Sumatov volostunda, 
Yadrin qszasmda qanli hadiss ba§ vermi§di: 5 ki§i, bir qadm 61diiriilmii§ 
vs 5-i odlu, 5-i iss soyuq silahla agir yaralanmi§di». Boyiik Atmen 
ksndlilsrinin qixi^lari icma torpaqlarmm xutorlara vs kssilib ayrilmasma 
qar§i qalxmi§di. §umatov icmasimn 14 ksndi (Yadrin qszasimn) icmadan 
9ixmaga, 23 ksnd iss onlara sss vermsdi vs icma torpaqlarmm 
boliinmssinin sleyhins qixdilar. Hokumst iss icmalann dagidilmasmda vs 
torpaqlarm b61ii§diiriilmssinds maraqli oldugu iiqiin bu i§s mane olmaq 
istsysn Boyiik Atmen ksndinin sakinlsrinin gixi^lanni polisin qiivvssi 
hesabma yatirtdi. Biitiin bu naraziliqlara baxmayaraq £uva§istanda 
kapitalizm siirstls inki§af edirdi. 1909-cu ilds ba§lanan iqtisadi canlanma 
1910-cu ilds yeni yiikssli§ls svsz olundu. Ssnaye9ilsr vs tacirlsr 
Selivanov, Ozerov, Yefremov, Talantsov, Popov vs ba§qalan daxili 
bazarm tslsbatim odsdikdsn sonra oz mallanm xarici bazarlara 
9ixanrdilar. 1913-cii ilds 700 vaqon yumurta vs ev qu§larmm stini 
eksporta gondsrilmi§di ki, onun da yandan 90XU Ingiltsrsys, Almaniyaya 
vs ba§qa olkslsrs gondsrilmi§di. £uva§istanya xarici kapital axim 
giiclsnmi§di. Bels ki, aim an firmasi «I.Bekker vs K 0 », Avstriya firmasi 
«Ferdinand Nebenual», «Frans Miklis», fransiz «Pati Ferdinand)), 
«§evale», «Buve» yerli istehsal sahslsrini sis kcgirmi^di Isr. I Diinya 
miiharibssi (1914-1918) £uva§istanm iqtisadiyyatma agir zsrbs vurdu. 

-115- = 


Demak olar ki, biitiin ki§ilari miiharibaya aparmi§dilar. liar 100 ailadan 58 
nafari silah altma alinmi§di. Yerda qalan ahali qrupu isa harbi sifari§lari 
yerina yetirmak iigiin safarbar olunmu§du. Miihariba kand tasarriifatma 
agir zarba vurmu§du. Boyiik sayda atlar va kand tasarriifati mahsullan 
cabha iigiin gotiiriiliirdii. Vergilarin sayi goxalmi§di. Miihariba illarinda 
akin sahalari 21% azalmi§di. 1917-ci ilda atsiz va inaksiz kand 
tasarriifatlan 30% ta§kil edirdi. Mahsullarm qiymatlari qalxmi§, alvergilik 
ba§ alib gedirdi. 1916-ci ilda arzaq bohram yaranmi§di. 1916- 1917-ci 
illarda £uva§istanda miihariba aleyhina gixi§lar ba§lanmi§di. 1917-ci ilin 
27 fevralmda Rusiyada qalxmi§ inqilab garizmi devirdi. 

Bol§evik inqilabmdan sonra mart 1917-ci ilda (^eboksarida Sovet 
iqtidan quruldu va yeni idara may 1918-ci ilda biitiin £uva§ torpaqlan 
iizarinda hakimiyata ba§ladi. Ardmdan guva§larm ya§adiqlan olka 
Rusiyamn tarkibinda £uva§ Muxtar bolgasi elan edildi (24 iyun 1920). 

£uva§lar asasan iki ana qrupa ayrilir. Fin xalqiyla mii§tarak bir gox 
etnik va madaniyyat xiisusiyyatlarini qorumu§ olan Viryal deyilan Yuxan 
guva§lar, £uva§ torpaqlarmm §imali-qarbi yoralarinda Kosmodemyansk, 
(J'cboksan, Yadrin, Kurmi§ va Tsivilsk bolgalarinda ya§ayirlar. Anatri 
deyilan A§agi guva§lar isa £uva§ torpaqlarmm canubi-§arqi yoralarinda, 
Tsivilsk bolgasinin canubundan ba§layaraq Tetyu§idan Ulyanovsk 
vilayatina qadar uzanan bolgalarda ya§am siiriirlar. A§agi guva§larm 
aksariyatini Hirti £uva§sem ((('61 £uva§lari) adi verilan goxsayli bir qrup 
ta§kil edir. Aparilan ara§dirmalar, bunlarm Orta Asiyadaki Tiirk bolgalari- 
na xas bozqir madaniyyatiinii da§idiqlarmi gostarmi§dir. £uva§lar orta 
boylu, yuvarlaq ba§li, dar alinli, gixiq almaciq siimiiklii, qara gozlii, qara 
sagli, sakit yaradili§li, zaki va gali§qan insanlardir. 

£uva§larm diinyadaki iimumi sayi taqriban 2,3 milyon nafardir ki, 
onlarm ancaq 50 faizi oz ciimhuriyyatlarinda ya§ayir. Qalanlan isa 
Tatanstan, Ba§qirdistan va Mari Muxtar Respublikalarmda, Kuybi§ev, 
Ulyanovsk, Kemerovsk, Krasnoyarsk, Orenburq, Saratov Vilayatlarinda 
va Tiimenda ya§amaqdadirlar. 


- 116 - 


£uva§lar xristian va biitparastdirlar. Ona gore da onlar miiayyan 
daracada tiirk diinyasmdan izola edilmi§, tiirk topluluqlarmm (imumi 
toplantilarma qatilmami§lar. 

Ozlarini £ava§ deya adlandiran c;uva^larin 90XU £uva§ Muxtar 
Respublikasmda, geri qalam qon§u Tatar va Ba§qird muxtar respublika- 
lariyla Ulyanovsk (Simbirsk) va Kuybi§ey muxtar bolgalarinda va dagmiq 
halda Qarbi Sibirda ya§ayirlar. £uva§ torpaqlan 24 iyun 1920-ci ilda 
muxtar bolga (vilayat), 21 aprel 1925-ci ilda £uva§ Muxtar Sovet Sosialist 
Cumhuriyati (£uva§skaya ASSR) adi altmda muxtar respublika halma 
gatirilmi§dir. £uva§ konstututisyasi 18 iyul 1937-ci ilda qabul edilmi§ va 
2 iyun 1940-ci ilda Rus Sovet Federativ Sosialist Respublikasi Ali §urasi 
tarafmdan tasdiqlanmi§dir. Sovet ittifaqmm dagilmasmdan sonra £uva§ 
Muxtar Respublikasi yena Rusiya Federasiyasma bagli qalaraq kcgmi^ 
durumunu davam etdirmi§dir. 

£uva§ torpaqlarinm 50 faizinda a k i n 9 i I i k 1 a ma§gul olurlar. Qalan 
torpaqlar me§a va 9amanlarla ortiiludur. 0kin9ilik sahalarinda asasan 
danli bitkilar, kartof, katan yeti§dirilir. £uva§larm giizaran qaynagi kand- 
larda me§39ilik, akin9ilik va maldarliqdir. Taxta sanayesi asasan Kozlovka 
va §umarliyada inki§af etmi§dir. 

£uva§larin etnoqrafiyasi. £uva§lar xristianligi qabul edanadak 
sevgi ayini zamam Karam adlanan bulaq ba§mda pakliq va bakiralik 
ilahasi Ash Iraya ag qaz qurban kasardilar (Poxihohob 1983. 21-22). Ilaha 
Osliya sitayi§ edan Bulqar tiirklari bundan qabaq Volqa boyunda Ash 
§aharini saldilar. Qazan xanhgimn i§gahndan qabaq hamin §ahar xaraba 
qoyulmu§dur (PbiHKOB 1767.22). 

0dabiyyat 

1. AniMapHH FI.H. Bonrapbi h nyBamn. Ka3aHb, 1902. 135 c, s. 1- 

132; 

2. AniMapHH B.H. IllKancKHH E.C.RyBamcKaa CBa^bba // 
0THorpa<|>HqecKoe o6o3peHHe. 1890. JV2 2. C. 157-168; 

3 /)eHHCOB n.B. 0 THOKyjibTypHbie napajinejin /lynaMCKMx 6oJirap h 
nyBamen, ReSoKcapbi, 1969. C. 147- 1 5 1 ; 

-117- 


4. /Ichhcoi! Il.B. I lanHoitajibiiaM o;iC/K, r ta hh30bwx nyBarn kwkhbix 
panoHOB ByBaincKon ACCP // Y3 BHHH. B.n.Be6oiccapbi, 1955. C. 210- 
251; 

5. Akdas Nimat Qurat, IV-XVIII. Gsrlarda Qaradaniz §imaliindaki 
Tiirk Kavimlari va Dovlatlari, Anqara 1972, s. 108-118; 

6. MnxanjiOB B.H. Oopanbi n oobiaan qyBarn // 3anncKH Pro 
(oT^en 3THorpa(j)HH). T. XVII. B. 2. CII6., 1891. C. 87-130; 

7. C6oeB B.A. ByBarnn b dbiTOBOM, ncTopnnecicoM n peJiHrH03H0M 
OTHomeHHax. Hx npoMcxo/K/icunc, jbbik, oopanbi, noBepba n npcnanna, 
M., 1865. 188 c; 

8. AKHMOBa T.M. ByBamcKne bbi iit hbich // HcxyccTBO Hapo^OB 
CCCP. M., 1930; 

9. Nuri Yiica, “£uva§ Folklorunda Islami Unsiirlar”, II. Millatlar- 
arasi Tiirk Folklor Kongresi (Bildirilar), Anqara 1982, s. 323-327; 

10. flHMHTpneB B./T IlcropuM ByBamnn XVIII b. McooKcapw, 
1959 . 532 c. 

11. HBaHOB B.n. MyBamcKHH 3 thoc. I IpooucMbi ncTopnn h 
3THoreorpacj)HH. BeSoiccapbi, 1998. 155 c. 

12. KynbTypa h 6biT HH30Bbix nyBamen. Be6oKcapbi, 1986. 104 c. 

13. MoHceeBa H.H. Onepx ncTopnnecKon reorpatjjnn h ncTopnnec- 
koh qeMorpacj)HH 6amKnp b cepe^HHe XVI Hanane XVIII b. // Hccne^o- 
BaHna no HCTopnnecKon 3THorpa(j)HH BamKHpnn. Ycj)a., 1984. C. 104- 
115. 

14. HaraeBa JI.H. BeceHHe-JieTHne iipa jancc i Ba n oopa/ibi 6aniKnp. 
// HccneflOBaHHa no ncTopnnecKon 3THorpa(j)Hn BaniKnpnn. Ycj)a, 1984. 
C, 4764. 

1 5. (>icpKH 3T i inn c cko 11 ncTopnn n KyjibTypbi a o p c b o a i o n h o it h o 11 
ByBamnn. BeSoxcapbi, 1985. 303 c. 

16. ByBamn: arannecKaa ncTopna n ipaanunonnaM KyjibTypa / 
ABT.-cocTaBHTeJin HmconaeB B.B., flnMHTpneB B./J., IlBaHOB B.n. M., 
2000 . 

17. Ch. Quelquejay, “Cuwash”, EP (Ing.), II, 69-70; 

18. A. Rona-Tas, “Chuvash Religion”, ER, III, 495-498. 

- 118 - 


Yurd xjeri 


Onvar CINGlZOGLU, Natiq QUBADOGLU 
BOZDOGAN TAYFASI V0 ONUN YAYILMASI 

Bozdogan tayfasi. Msnbslsrds soziigedsn tayfanm adma “bor- 
togan” kimi ds rast gslinir. Bu da bszi tiirk lshcs vs §ivslsrins xas r - z 
sssdsyi§mssindsn qaynaqlamr. 

Maraqlidir ki, hsmin tayfa ilk dsfs e. s. V ssrds Herodot tsrsfmdsn 
6 maday (Midiya) soyundan biri vs Azsrbaycan sakinlsri kimi qeyds 
alnmi§dir. Tarixin atasi onlan “parataken” adlandrmi§dir (1, c. 257). 

La 9 in rayonu vs Qsrbi Azsrbaycanm §orsyel mahalmda yerls§sn 
qsdim ksndlsrdsn hesab olunan Bozdogan adi haqqmda Q.Ms§sdiyev 
yazir ki, «Bozdoganli 300-500 min nsfsrdsn ibarst olan yuriiklsrin 
tirslsrindsn biridir» (2, 94). 

A.Bayramov §orsyel vadisinds Boz Dogan adli bir qsdim ksndin 
oldugunu vs 1850-ci illsrds oradan azsrbaycanlilarm qovuldugunu vs hs- 
min yerds ermsnilsrin yerls§diyini yazir (3, 62). 

Dogan «Kitabi-Dsds Qorqud» dastanlarmda vs «Oguznams»lsrds 
yirtici qu§ kimi, eyni zamanda qayi, bayat, alaevli vs qaraevli tayfa birlik- 
lsrinin onqon qu§u kimi xatirlamr (4, 98; 5, 59). 

A.Bayramov yazir ki, «N.Dsgsrov Bolqanstan srazisinds 2 Dogan- 
lar, 5 Doganqi, 3 Dogan 9 ilar, 3 Doganoba ksndinin oldugunu gostsrir vs 
oda bu ksnd adlarimn Oguz tayfa admdan torsdiyini gostsrir (6, 143). 

Bozdogan tayfasma Msrkszi Asiyada da rast gslinir. Bu tayfa Otuz- 
tatar tayfa ittifaqma daxil idi. Otuztatar soybirls§mssins daxil olan otuz 
tiirk - tatar soyundan iyirmisskkizinin adim Elxanli tarix 9 isi Fszlullah Rs- 
§iddinin “Cami st - Tsvarix”indsn, digsrlsrinin adim iss ozbsk dastam 
“Xannams”dsn oyrsnmi§ oluruq: tatar, mogul, derben, saray, dormsn, 
cslayir, qanqli, xitay, kereyit, minq, corat, suqait, nayman, bozdogan, 

- 119 - = 



orusut (orus), sulduz va s. Soybirla§masina tatarlar ba§?iliq etdiklari (igiin 
bu xalq “tatar” va ya “otuztatar” adlari ila ma§hur idi. (J'ingiz xan 
soziigedan soylardan bozdogan (boz §ahin) soyunun bay naslindan idi. 
Soy oz adim soyun onqonu olan boz dogandan (boz §ahin qu§undan) 
almaqda idi. Bu sababdan da £ingiz xanm, elaca da mansub oldugu soyun 
bayragmda boz dogan (boz §ahin) rasmi gakilmi^di. 

£ingiz xan soziigedan soylardan qiyat boyuna daxil olan bozdogan 
(boz §ahin) soyunun bay ailasindan idi. Soy oz adim soyun onqonu olan 
boz dogandan (boz §ahin qu§undan) almaqda idi. Bu sababdan da £ingiz 
xanm, elaca da mansub oldugu soyun bayragmda boz dogan (boz §ahin) 
rasmi gakilmijjdi. 

Bozdogan tayfasma Anadolu arazisinda da iircah olunur. Tiirkiyada 
dare olunan adabiyyatda yazilir: "Bozdogan Tiirkca bir sozdiir. Boz va 
Dogan sozlarindan meydana galmi§dir. Ilk anlami Bozdogan odlu silahlar 
olmadan i^Ianilan ibtidai bir silahdir.Atli va ya asgarlarin bozdoganlan 
olurdu.Atlilarm daha agir olur va sol yana asilirdi.Piyada asgarlarin 
bozdoganlan isa sapi agacdan va ba§i misdan yada sadaca damirdan hazir- 
lamrdi. Daha sonra Turk diinyasmda daha 90X agac-fomaga "Bozdogan" 
deyilmaya ba§lanmi§dir". ( 7 ) Bu silaha Azarbaycanda amud deyilirdi. Bir 
tiirk ata sdziinda deyilir: "Ozga yumrugunu yemayan, oz yumrugunu 
"Bozdogan amudu" samr". 

Bir 90X tiirk cografiyasmda yer-yurd adi olaraq i§lanilan Boz- 
dogamn bu anlamla he9 bir alaqasi yoxdur. Oncalikla Bozdogan sozii bir 
silah adi olmaqdan ota, bir Tiirk boyunun adidir. ( 8 , c.ll.) Anadoluya kd9 
edan Oguz boylan i9inda “Bozdoganlilar” boyu oldugu bugiin tarixi 
qaynaqlarda yazilmaqdadir. Va bunlarm an boyiik ozalliklarinin yerla§dik- 
lari bolgalara adlarmi verdiklari hilinmakdadir. Aynca Bozdogamn bir 
mahallasinin adi da Eymirdir.Eymir boyunun bu giinkii Eymir mahal- 
lasinda yurd tutduqlan bazi qaynaqlarda ravayat edilmakdadir.Oncadan 
Bozdogana bagli olan faqat naqliyyati Muglaya verilan (('avdii' kandi 
i9inda (^avuldur boyunun yerla§mi§ olduqlari bilinmakdadir. 

Bugiin Bozdogamn qurulu§una aid 90X 9C$idli ravayatlar dola§ir.Bu 
ravayatlardan bir ne9asi beladir. 


- 120 - 


Malazgirt sava§inm tiirklar tarafmdan qazamlmasmdan sonra Ana- 
doluya yayilan tiirklar tarafmdan quruldugu bilinir.Tarix olaraq 1075- 
1175-ci illara qadar varligi bilinmamakdadir.Bu tarixbrda §arqdan qarba 
dogru siiratli bir axim vardir.Va bu axmlara qatilan tayfalardan biri 
tarafmdan qurulmu§dur.0ncalikb Bozdogana galan Tiirk boylari Eymira 
yerla§mi§dir.O zaman oralarda kiptilarla, yunanlar ya§ami§dilar. Sonra 
burada ya§ayan Boz boy oziina bagli obalarla birlikda buradan kog edarak 
Mardan dagmin ataklarina yerb§mi§dir.0nunla birlikda Dogan bay da 
onun yerla§diyi tapanin tam qar§isi olan Xidirbaba tapasina yerla§mi§- 
dir.Boz bayin bayraqdari Mardan babadir.Dogan bayin bayraqdari isa 
Xidir babadir.Bu ikisinin zamanmin ovliyalan oldugu sdylanir.Hatta 
bunlarm ug dost oldugu bilinir.Ugiincii da Birassa babadir.Aydmogullari 
bayliyi 1390-cu ilda Osmanli hdkmdarma bagliligmi bildiimasina gora 
hamin ilda osmanlilara baglandi.Yildirim Bayazid gixdigi Anadolu safa- 
rinda aydmogullarim osmanlilara bagimli hala gatirdi. 

1730-cu ilda Osmanli dovlatinda ya§ayan av§arlar bir daha Raqqaya 
siiriildiibrsa da, bir miiddat sonra yena oradan qagdilar, yagmagiliq va 
soygungulugu daha da inki§af etdirdilar. Onlarm ba§gilarmdan goxunun 
edam olunmasi qarara almdi (1742). Ancaq bu qararm na daracada yerina 
yetirildiyi indilik bilinmir. Bilinan §ey av§arlarm Raqqaya kogiiriilmakdan 
qurtardiqlan va £uxurovaya enib-qalxmaga ba§ladiqlaridir. Hatta 1167-ci 
il (1754) tarixli bir sanadda av§arlarm tacirli ila birlikda zeynatli va boz- 
doganlara hiicum edarak 80 min quru§luq davar, at va davalarini yagmala- 
diqlanm, onlarm ba§gilarmdan Qara Nabi oglu ila 15 nafari oldiirdukbrini 
oxuyuruq. (9, s. 214-215.) 

Bu tayfamn adi ila bagli oldugunu giiman edilan yeradlari Altaydan 
Anadoluya qadar biitiin Tiirk cografiyasmda movcuddur. Etnonimin izlari 
miixtalif fonetik farqlarla Azarbaycamn bir gox bolgalarinda qorunub sax- 
lana bilmi§dir. Goriinan cahat toponimik vahidlarin inki§afda olan tarixini 
izlamak baximmdan gox dayarlidir. Bundan alava, tayfa miqrasiyalannm 
cografi koordinatlanm oyranmak i§inda da bu izlarin miihiim rolu vardir. 


- 121 - 


Bdabiyyat 


1. reH6yjraaeB r.A. K 3THoreHe3y a3ep6aH#>KaHn;eB, t. 1., BaKy, 
«3jim», 1991,552c. 

2. iycv Q.l. Azarbaycan toponimlarinin tarixi-linqvis-tik 
tahlili. Baki, 2007, 23 1 s. 

3. Bayramov A.0. Qadim Oguz elinin - Agbaba, §orayel va 
Pambak bolgalarinin yer-yurd adlari (toponimlari). Baki, 1996, 250 s. 

4. «Kitabi-Dada Qorqud» dastam, Baki, 1988, 265 s. 

5. R.Fazlullah. «Oguznama». Baki, 1992, 72 s. 

6. Bayramov A.0. Qadim Oguz elinin - Agbaba, §orayel va 
Pambak bolgalarinin yer-yurd adlari (toponimlari). Baki, 1996, 250 s. 

7. http://www.sozluk.net/?sozluk=turkce&word=bozdogan 

8. EpeMeeB fl.E. lOpioKH, M., HayKa, 1969, 104 c. 

9. Ohmad Rafiq, Anadoluda tiirk a§iratlari, Istanbul, 1930, 236 s. 


- 122 - 


Demoqrafiya 


Onvar CINGlZOGLU 
A V § ARL ARIN SAYLARI HAQQINDA 

Safavilar donaminda av§arlarm muhim hissasi Azarbaycandan, o 
ciimladan Qarabagdan kbquriilub, Iranm miixtaiif ayalatlarinda sakin 
edilmi§dir. I §ah Ismayil Qirxli oymagim Xorasamn Obivaixl va Marv 
vilayatlarina kogurmujjdu. Qirxlilarm 90X hissasi Obivardin atrafmdaki 
Kubaqanda, Miyab Sarqesmasinda yerla§mi§dilar. 

I §ah Tahmasib 10.000 ara§li ailasini Farsm Kuhgiluya vilayatina 
k69urmu§dii. 

I §ah Abbasm hakimiyyati donaminda kbquriilma siyasat kimi 
ba§lica rol oynayirdi. O, he9 bir Qizilba§ elini bir yerda md bk amlanmasini 
istamirdi. O, ara§lilan Xar, Rey va Simnan taraflara siirdurmu§du. Qirxli 
oymagmdan yerda qalanlanm da 0bivard atrafma gondarmi§di.l596-ci 
ilda Lllsmayil xan Alplinm ba^qiligi altmda av§arlar ozbaklara qalib 
galdikdan sonra I §ah Abbas Iranm qarbindan 1500 av§an Qo9an, 
Bocnurd, Dargaz, Kalat va Saraxs sarhadlarina kd9iirdu. 

Ko9urulma siyasati Nadir §ah dovriinda da davam etmi§di. 

Nadirqulu xan qaym va sarkardasi Liitfali bay Kosaahmadliya 
tap§irmi§di ki, 12 min ailani Urmiya av§arlarmdan, Maraga muqaddam- 
larindan, Saymqaladan, 2 min aila qirxli oymagmdan ko9urub Xorasamn 
Obivard atrafmda yerla§dirsin. Onlarm ko9urulmasi U9iin 100 min Tabriz 
tiimani xarclik vermi§di. [Mirza Ra§id 0dibii§§iiara, Tarixi 0f§ar, Tabriz, 
«§afaq», 1346 hicri §amsi, sah.77-78]. 

A§ur xan Babali-Av§ar 1734-cii ilda Nadir §ahm amri ila av§ar- 
lardan 3 min ailani Xorasana kd9urmu§dii. [Mahammadhiiseyn Qiiddusi, 
Nadir §ah, Baki, 1999, 240 s. sah.123.]. 


- 123 - 



Tarbcpi Mahammadhiiseyn Qiiddusi daha sonra yazir: «Nadir 
Azarbaycam tark edarkan amr verdi ki, Azarbaycan va Iraqi -Qcamdan 50- 
60 min ailani Xorasana kogiirsunlar. Onlardan 12 min ailadan 90XU 
av§arlardan idi. Bu ko 9 arilardan min aila av§arlarm Kargarli (Qinxli, 
Qiriqli) qolundan idi. Onlardan Kabkan va Miyab atrafma gondardilar. 
Av§arlarm qalanlan Kalat va atrafmda yerla§dilar. Min nafar azarbaycanli 
cavam Nadir oz qo§ununa gbtiirdii». [Mahammadhiiseyn Qiiddusi, Nadir 
§ah, Baki, 1999, 240 s. sah.44.]. 

Azarbaycan tarix 9 isi Ra§id bay Ismayilov yanli§liqla qeyd edir ki, 
av§arlar Qarabaga va digar yerlara Nadir §ahm hakimiyyati donaminda 
Xorasandan ko 9 ublar. O, av§arlar haqqmda yazir: «Of§ar» tayfasi Xorasan 
vilayatinda iqamat edarmi§. Nadir §ah zamam bu tayfanm «Of§ar» va «Qi- 
raxli» qabilalari Azarbaycana ko 9 mu§lar. Quba va Cavad qazalarmda «Qi- 
raxli» va Qarabag qazasmda «Of§ar» nam kandlarda bu tayfa yurdla§- 
mi§dir». [Ra§id bay Ismayilov, Azarbaycan tarixi, Baki, 1993, sah.22]. 

Bu kimi yanli§ligi tadqiqat 9 i Mahammadhasan Valili da takrar et- 
mi§dir. O, yazir: «Qayilardan Of§ar va ya Ov§ari qabilasi, Obiilqazi Baha- 
dir xanm dediyina gora, «acala ila yapan» demakdir. Bunlar da Calairi 
tiirklarindan olub, ilk avval Xorasanda, iraq va Anadoluda otururdular. 
Nadir §ahm zamamnda isa Azarbaycana hicrat etdilar. Of§arlar iki yera 
taqsim olunurlar: biri af§arlar, digari qiraglilar. Indi onlara Quba, Cavad 
qazalarmdaki Qiragli kandlarinda va §u§a qazasimn Af§ar kandinda 
tasadiif eda bilarik». [M. Valili, Azarbaycan-cografi-tabii etnoqrafik va 
iqtisadi miilahizat. Baki, 1993, sah.49]. 

1727-ci ila bagli Osmanli qaynagmda hazirki Agcabadi bolgasinda- 
ki Av§ar kandi ya§ayi§ mantaqasi kimi qeyd olunub. Digar Av§ar kandlari 
Azarbaycanda, obrazli desak, hala «Nuh ayyami»ndan bari movcuddur. 

Av§arlan oturaq va ko 9 ari ziimralara bolan iinlii tadqiqat 9 i Faruq 
Siimer xiisusi qeydiyyat aparmi§dir. O, yazir ki, hazirda Irandaki 
av§arlarm 90XU oturaq hayata kc 9 mi§Iar. Onlara iramn taxminan har 
yerinda tasadiif edilmakla barabar kompakt olaraq Urmiya va Xamsa 
(Zancan), Hamadan ila Kirman§ah arasmdaki Osadabad yorasindakilar 
tamamila oturaq hayata kc 9 mi§lar. Farsdaki inanlu (inallu) elati arasmda 


- 124 - 


go run an av§ar u§agi da oturaq hayata kcgmi^dir. Xuzistandaki gundiizlii 
av§arlari, Kuhkiluyadaki agacari (agac ari) elati arasmdaki av§ar oymagi 
ila Kirmandaki 5000 9adirliq av§ar ta§akullii hala da ko9aridirlar. 
Bunlardan ba§qa, Qazvinin canub-qarbinda 97 kandlik Of§ar adli bir qaza 
var. [F. Sumer, Oguzlar, Baki, "Yazi9i", 1992, 432 s. sah.285-286]. 

Ke9ak av§arlarm say tarkibina. Av§arlarm an 90X camla§diyi na 
Tiirkiyada, na Iranda, na Azarbaycanda, na Ofqamstanda, na da Suriyada 
ozal olaraq bu elin say tarkibi dovlat tarafmdan oyranilmami§dir. Yalmz 
bazi tadqiqat9ilar av§arlarm saymi oyranmaya say gostarmi§lar. 

Faruq Siimerin kitabmdan oyrandiyimiz bilgiya gora, XIX yiizil- 
liyin birinci yansma aid «Universal cogafiya»da av§arlarm sayi 90.000 
gostarilir va ba§da Urmiya olmaq iizra onlarm Xuzistan, Fars va Mazan- 
daranda ya§adiqlari yazilir. 

Iran mualliflarindan Manu9ehr 0f§ar 1925-ci ilda 9ap etdirdiyi 
maqalasinda alman tadqiqatqilarmdan §pingelin yazilarma istinad edarak, 
Iran av§arlarmdan 88 min aila oldugunu gostarmi§dir. Onlardan Urmiya 
vilayatinda 25 min, Saymqala va Zancan vilayatlarinda 10 min, 
Flamadanda 7 min, Qazvinda 5 min, Tehran va Rey atrafi bolgalarda 7 
min, Mazandaranda 7 min, Xorasanda 7 min, Kirmanda 6 min, Xuzistanda 
10 min va Farsda 5 min ailanin sakin oldugu qeyd edilmi§dir. [Manupehr 
0f§ar, Yadda§t race be ile 0f§ar, "Ayende", Xa9, 1304, sah.503.] Bu ra- 
qamlar Avropa sayyahlarmm va Iran miialliflarinin bir 90xunun verdiklari 
digar raqamlar kimi, olkanin rasmi hesablamalarma asaslanmir. Bu 
raqamlar bazi tayfa va el raislarinin va ya dovlat mamurlarmm malu- 
matma istinadan gostarilmi§ raqamlardir.§pingel va Manupenr 0f§ar 
tarafmdan Fars ayalatinda av§arlarm sayimn 5 min aila gostarilmasi daqiq 
dcyildir.Qunki Farsda av§arlara mansub olan takca inalli tayfasi hala 
asirmizin 20-ci illarinda 5 min aila idi. [Masud Keyhan, Cografiyaye- 
mofassele-Iran, ikinci cild, Tehran, h.1311, sah. 86] Fars ayalatinda 
inallilardan ba§qa ke9mi§ asrlardan bari Kazerun, Kamarac va Kuhgiluya 
vilayatlarinda, Farsm miixtalif §aharlarinda av§ar tayfalarmdan olan on 
minlarla ahali sakindir. 


- 125 - 


Fars ayalatindaki avyarlann sayinm 5 min aila gostarilmasi T. 0. 
ibrahimova (§ahina) gora, daqiq deyil. [T. 0. Ibrahimov (§ahin), Qa§qay- 
lar, Baki, "Elm", 1988, s.222, sah.87.] Tadqiqatqmm gostardiyi raqamlara 
asaslansaq av§arlarm sayi haddan artiqdir. 

Tadqiqatqi Faruq Siimer «Oguzlar» adli sanballi asarinda yazir: 
«XIX yiizill ba§larmda iranda oldugu siralarda bu olkadaki Turk 
oymaqlan ila ilgili bir siyahi hazirlayan A. Dupre, bir qox bolgada 
av§arlardan bahs edarak saylarim da bildirmi§dir. Ancaq Urmiya xaric alt 
oba isimlari verilmami§dir. Bu bilgilara baxacaq olursaq, Azarbaycan va 
bilxassa Urmiya yorasinda oturan av§arlar, Qasimli va Ara§li adlanyla iki 
qola ayrilmaqda va Karacli, imamli, Davutlu, Haeydarli, Yorganli, Usallu, 
Qilmcli, Qanibayli, Hasansali, Kilali, Yeberla, Tutmaqli, Adaqli, 
Kuhgiluyali, Qarahasanli, 01ibayli, Tarzili va §ahboranh adli obalara 
boliiniir. Saylan isa 25.000 nafardir (Bu va bundan sonraki saylara qadm 
va u§aqlar daxil deyildir). iramn digar sahalarina gelinca, Xamsada 
(Qizilozan sahillarindan Sultaniya va Saymqalaya qadar uzanan Zancan 
torpagmda) 10.000 nafar, Qazvin qcvrasinda (ba§lica £al va Xuar 
yoralarinda) 5.000 nafar, Hamadan qevrasinda 7.000 nafar, Tehramn 
oldugu Rey bolgasinda 7.000 nafar, Xuzistandaki §u§tar yaxmlarmda 
10.000 nafar, Kirmanda 6.000 nafar, Xorasanda 8.000 nafar, Farsda 5.000 
nafar, Mazandaranda 5.000 nafar olmaq iizra toplam 88.000 nafar saylan 
vardir. Bu say ila av§arlar, Iranda olan Turk oymaqlarmm ba§mda gelir. 
isfahamn Fereyden bolgasinda 4-5.000 saya sahib Inallilar ila Xorasamn 
Kalat bolgasinda ya§ayan Calayirlilardan da bilgi alinq. [Siimer, Oguzlar, 
s. 354-55, 357, 360] 

Faruk Siimer daha sonra yazir: "Eyni asrin ortalarmda Irandaki 
tiirklarla ilgili digar bir siyahi da Lady Shelle aiddir. Buna gora, har hansi 
bir boy adi zikr etmadan qeyd etdiyi Af§arlar, Urmiya da (Qasimli va 
Ara§h olmali) 7.000 ev, Mazandaranda 100 ev, Tehran-Qazvin arasmda 
900 qadir, Xamsa da 200 ev va Kirman da 1.500 ev saya sahibdir. Aynca 
Ara§li Av§annm bir qolu olan Mahmudlu obasi Maragada 2.500 ev, 
Imamli Av§ari Mazandaranda 50 ev, Usanlu Av§an Mazandaranda 50 ev, 
Xar va Damavandda (Tehran civan) isa 1.000 qadir va ev, Af§ar 

— - 126 - 


§ahsevsnlsri Xsmssds 2.500 9 adir, Qacar-Af§ar (Turk vs Lsklsrdsn ibarst 
bir oymaq) Farsda 100 ev, Inanlu Dsrab vs Fssada 4.800 9 adir ve ev, 
Xorasamn Kslat-i Nadirids ya§ayan Cslayirlilsr iss 1.500 ev saya sahib 
gdriiniirdu". [Siimer, Oguzlar, s.361-64], 

Kirman Av§arlarm I Ieydsr-Mshsmmsd§ahli, Ssfiqulu u§agi, Ca- 
han§ahh, Mollatarxanli, Sultanslili, Mirikitli, Ata u§agi, Pirmuradli, Cs- 
lalili, Xslsc. 9§rsfli, Qasimli, Mircanli, Ksmsrbsstili, Flamazli oymaqla- 
rimn sayi 0, 5 milyon hesab olunur. 

J. M. Jouannin av§arlarm saymi 88,000 nsfsr olaraq gostsrir. [A. 
Dupre, Voyage en Perse fait dans les annees 1807, 1808 et 1809, Paris, 
1819, II, p. 457]; J. J. Morier av§arlar haqqmda yazarksn onlarm saymi 

20.000 ailsdsn ibarst oldugunu qeyd edir. [“Some Accounts of the Iliyiats, 
or Wandering Tribes of Persia, obtained in the Years 1814 and 1815,” 
JRGS 7, 1837, p. 231]; "Gazetteer of Persia" av§arlarm 12,000 ailsdsn 
ts§kil oldugunu yazir. [Simla, 1914, II, p. 14]; S. L Bruk av§arlarm 

300.000 nsfsrdsn ibarst oldugunu bildirir. [Epyic C. I laccjiciinc I Icpcjuicil 
A3hh. M., 1960. CTp. 31]. 

Conrad Malte-Brun (1775 - 1826) musllifi oldugu vs 1810-1829-cu 
illsr arasmda hazirlanmi§ "Precis de geographie universelle" adh 8 cildli 
sssrds yazir: "Av§ar: Qasimli, Ors§ii oymaqlan — Azsrbaycan, Xuzistan, 
Kirman, Xorasan vs Mazandaran. Ozsyi Urmiyadadir — 90,000 nsfsr. 
[Conrad Malte-Brun — Geographie complete et universelle. Nouvelle 
edition. Tome II (1856). Sshifs 570-571.]. 

Hazirda av§arlarm hazirda sayi milyonlarladir. 


- 127 - 


Bdlgdhr, bilgibr 


Onvar QlNGlZOGLU 

QARAQORLU ELlNlN BA§QILARINA DAlR 
iKl F0RMAN 

Biz bu yazimizda Nasiraddin §ah Qacarm iki farmamm taqdim 
edirik. Har ikisi Qaradag vilayatinda omur-giin siiran Qaraforlu elinin 
ba§filarma aiddir. Bu basilar ata-baladir. 

Cafarqulu xan Rza xan oglu Qaradag vilayatinin Mavazixan ma- 
halmda anadan olmu§du. Atasmdan sonra Qaraforlu elinin hakimi olmu§- 
du. Qacarlar ordusunun sarkardasi idi. 0mir Tuman (general-mayor) 
riitbasi da§iyirdi. Iran-Ofqan miiharibasinda i§tirak etmi§di. 

Cafarqulu xan Qara 9 orlu Herat sava§mda yaralanmi§di. Laxin o 
yarasma fikir vermayib, sonadak qahramanliqla vuru§du. Mahammad §ah 
Qacar bu igida altm va at bagi§ladi. 

Bu iinlii Qaraqorlu amiri qacarlarm siyasi hayatmda miihum rol 
oynami§di. 

...1848-ci ilda “Mahammadiyya” qasrinda Mahammad §ah Qacar 
diinyasim dayi§di. §ahzadalar arasma qan§iqliq dii§dii. Valiahd Nasirad- 
din mirza Tabrizda oldugundan paytaxtdakilar taxt-taci ala keqirmak 
istayirdilar. §ahzadalar birla§ib xazinani arvadm qixarmaq istayirdilar xi, 
pulla ko 9 ari tayfalardan qo§un toplayib §ahliga yiyalansinlar. Nasiraddin 
mirzanin anasi Mahdi Ulya xamm Cafarqulu xan Qara 9 orlunun iistuna 
qa 9 ib, xahi§ etdi ki, bu i§a ancam 9 aksin. Cafarqulu xan yiiz alii nafar atli 
gdturiib xazinani qorumaga ba§ladi. §ahzadalar i§a Cafarqulu xanm 
qari§digim goriib dinmazca yerlarinda ayla§dilar... 

Cafarqulu xanm Surxay xan adli oglu vardi. 


- 128 - 



1 -ci far man 


(J'iin bu zaman miibarak giin, istabil hbkiimat zamam va xilafat 
giina§inin, saltanat ulduzunun 9ixmaq 9agidir, oz §ahligimiz maqammda 
bela qarara 9ixmi§iq ki, har layaqatli xadimimizi yuxari bir maqamlarda 
i§a gbtiiriib,bir maxsus xadimlarimizdan isa onlara komak9i verak. Balka 
onlarm xidmatlari artib va manfaatlari 90xala. O adamlardan biri da boyiik 
§axsiyyatli, uca maqamli, sadaqatli va §aha yaxm olan Cafarqulu xandir 
ki, qadimdan bu hokumatin yax§i va samimi dostlarmdan olaraq, onun 
layaqati, sadaqati, §ahsevmasi va casarati §ahm nazdinda ay dak aydmdir. 
§ah onu hami§a diizgun xadimlarinda hesab edib va o, §ahm har tap§ingm 
layaqatla yerina yetiribdir. Ela bu xiisusiyyatlar daima §ahin liitfuna va 
ona hadiyyalar vermasina sabab olubdur. 

Mubarak pe9i ilinda bu qararm asasinda ona amr olunur Xar va 
Varaminda Qara9orlu atlilarm oz layaqati ila talim versib, silahlandmb va 
o qadar hazirlasm ki, istanilan zaman §ahin ximatinda olsunlar. Bela qarar 
ke9ib ki, Xar atlilarmm hamisi, yalniz onu oz tiplarina amir bilib va ondan 
miitlaq soz e§idib soziinda itaat etsinlar. 

Bu maktub biitiin ayalat va ordu ba^iian hiizurunda 1264-cii il 
(1848) zilqada aymda yazilib, qeyd olundu. 

2-ci farman 

Surxay xan elat dastasinin sarhangi (polkovniki) oz i§larinda §ahi 
razi etdiyina, gora Fars ayalati mantaqasinda yax§i amal etdiyina va oz 
etibarim §ahm nazarinda artirdigma gora ona sarhangligdan (polkovniklik- 
dan) bir daraca yuxari m§an bagi§layaraq, ozal himaya edirik. Balka biza 
90X xidmat elama faxrini tapib etiban daha yuksalsin. Bela qarar verdik 
ki, canab Mirza Mahammad xan ordunun ba§ sipahsalari (Mirza Maham- 
mad xan D a v a I i - Q ac a r-0 . ) ona qaygi gostararak biitiin qo§un iizvlarina 
onun hormatini gatirmayi bildirsin. 

Maktub §ahm yaxm adamlan hiizurunda zihicca ayi 1279-cu il 
(1863), yazilib maxsus daftarlarda qeyd olundu. 

— - 129 - 




SOY 

Elmi-kutlavi dargi 

Azarbaycan Respublikasimn 
ddliyya Nazirliyindd qeyda alimb. 

Qeydiyyat nomrasi 526. 


- 131 - 


£apa imzalamb: 18.02.2017. 
Format: 60x84 1/16. Qamitur: Times. 
Hocmi: 8,25 £.v. Tiraj: 100. Sifari§ JNb 52. 



T9RCUM0 

V0 N0§RiYYAT-POLiQRAFiYA 
M0RK0Zi 


Az 1014, Baki, Rasul Rza kug., 125 
596 21 44; 497 06 25; (055) 715 63 99 
e-mail: mutarjim@mail.ru 


- 132 -